1917	Eind februari braken in Petrograd (Sint Petersburg) stakingen uit. Begin maart leidde een broodoproer tot botsingen met de politie. Honderdduizenden stakers en demonstranten gingen de straat op. Soldaten van het garderegiment schoten op de menigte waarbij veel mensen werden gedood. Troepen die de opstand moesten bedwingen kozen de kant van de opstandelingen. De Doema (parlement) vormde op 12 maart een Voorlopige Regering van conservatieve liberalen (kadetten) met vorst Georgii Lvof (1861-1925) als premier. Daarnaast werd opgericht de veel machtiger Petrograd Sovjet met bolsjewieken, mensjewieken en sociaal-revolutionairen. De sociaal-revolutionair Aleksander Kerenski (1881-1970) werd minister van Justitie in de Voorlopige Regering. Op 14 maart vaardigde de Sovjet bevel nr. 1 uit dat alle militaire eenheden onder gezag van gekozen comités stelde. Naar voorbeeld van Petrograd werden in het hele land sovjets opgericht. Op 2 maart trad tsaar Nicolaas II (1868-1918) af en werd met zijn gezin gevangen gezet in Tsarskoje Selo. In april keerde Vladimir Iljitsj Lenin (1870-1924) terug uit ballingschap. In het hoofdkwartier van de bolsjewieken hield hij een rede over de voortgang van de revolutie (Aprilthesen). Het Eerste Alrussische Congres in juni bestond uit 285 sociaal-revolutionairen, 245 mensjewieken en 105 bolsjewieken. Het congres koos een Uitvoerend Comité (dagelijks bestuur) met vertegenwoordigers van de diverse socialistische partijen. Het falende offensief tegen de Duitsers (Eerste Wereldoorlog 1914-1918) leidde tot nieuwe rellen in juli; arbeiders en soldaten eisten een machtsovername door de sovjets. Op 28 juli trad vorst Lvof af en werd Kerenski premier. De Voorlopige Regering, waarin nu ook gematigde socialisten zitting hadden, herstelde de orde en liet een aantal leidende bolsjewieken, waaronder Lev Trotski (1879-1940), oppakken. Lenin moest onderduiken. Op 29 juli werd generaal Kornilof (1870-1918) opperbevelhebber van het leger. In augustus probeerde Kornilof tevergeefs de sovjets te ontbinden en de macht te grijpen. Kerenski riep op 1 september de Republiek uit. In september kregen de bolsjewieken de meerderheid in de sovjets van Petrograd en Moskou; op het platteland namen boeren land van grootgrondbezitters in bezit. In de Oktoberrevolutie (volgens de Russische tijdrekening) veroverden de bolsjewieken op 7 november de macht. Kerenski vluchtte naar het buitenland. Op het Tweede Alrussische Sovjet Congres kondigde Lenin de sovjet-machtsovername aan. Een groot aantal mensjewieken en sociaal-revolutionairen verliet de vergadering uit protest tegen de staatsgreep. Het Sovjet Congres riep op tot wapenstilstand en vrede en vaardigde een decreet uit tot verdeling van land onder de boeren. Lenin richtte een bolsjewistische Raad van Volkscommissarissen (Sovnarkom) op waarin o.a. Trotski en Josef Stalin (1879-1953) zitting hadden. De op 20 december opgerichte Tsjeka (Binnenlandse Veiligheidsdienst),onder leiding van Felix Dzerzjinsky (1877-1926), was alleen verantwoording schuldig aan de Sovnarkom. De nog onder Kerenski uitgeschreven verkiezingen voor een grondwetgevende Nationale Vergadering Leverden een overwinning op voor de mensjewieken: zij kregen 63% van de stemmen, tegen de bolsjewieken 25%. ~~~ Op 15 december sloten Rusland en Duitsland een wapenstilstand, op 22 december begonnen vredesbesprekingen in Brest-Litovsk. De Oekraïne verklaarde zich onafhankelijk.
	1918	Op de eerste zitting van de Nationale Vergadering dienden de bolsjewieken een resolutie in ter erkenning van het sovjetbewind. Deze werd verworpen waarop de vergadering door rode gardisten uiteen werd gejaagd en de bolsjewistische staatsgreep een feit was. Op 12 januari werd de Russische Socialistische Federale Sovjet Republiek (RSFSR) uitgeroepen. Er onstond tweestrijd in de bolsjewistische partij tussen de linkervleugel die de oorlog wilde voortzetten en Lenin die wilde capituleren om de revolutie niet in gevaar te brengen. In februari werd het Rode Leger opgericht. Lenin accepteerde op 3 maart de opgelegde vrede van Brest-Litovsk: Rusland verloor een groot deel van zijn economisch potentieel: Finland, de Baltische staten, Polen en de Oekraïne werden onafhankelijk. De bolsjewistische partij werd de Communistische Partij en de sociaal-revolutionairen verlieten de regering.~~~ Het land viel ten prooi aan een burgeroorlog. Het Witrussisch leger kreeg steun van de geallieerde bondgenoten Engeland en Frankrijk. Op 9 maart landden Britse troepen in Moermansk. Japanners landden in Wladiwostok. Lenin verplaatste de regeringszetel naar Moskou. Generaal Kornilof sneuvelde, en generaal Denikin (1872-1947) nam het opperbevel over. In mei keerde het Tsjechisch Legioen (45.000 krijgsgevangenen) zich tegen de sovjets. Met de instelling van de dienstplicht won het Rode Leger aan sterkte. Een opstand van de sociaal-revolutionairen werd onderdrukt. De Tsjeka voerde eigenmachtig executies uit. In juli werden de tsaar, zijn gezin en een aantal verwanten op bevel van Lenin vermoord. Na een aanslag op Lenin begon in september de Rode Terreur; bij decreet werd het mogelijk 'vijanden van het volk' in kampen op te sluiten of te executeren. Tot aan 1923 zouden circa 200.000 personen worden weggezuiverd (gedood). In Omsk (Siberië) riep admiraal Aleksander Koltsjak (1873-1920) de contrarevolutionaire staat uit. In december veroverde hij Perm.~~~ Op 1 februari ging Rusland over tot de Gregoriaanse Kalender; het werd daarmee meteen 14 februari.
	1919	In maart werd de Comintern (Communistische Internationale) opgericht onder voorzitterschap van Grigori Zinovjef (1883-1936). De Russische Communistische Partij hield zijn Achtste Partijcongres. Om slagvaardiger te kunnen optreden besloot het Congres tot de oprichting van een Politbureau (politiek bureau) met als leden: Lenin, Trotski, Stalin, Lev Kamenef (1883-1936) en Nikolaj Krestinski (1883-1938). Daarnaast administreerde en organiseerde het Orgbureau (organisatiebureau) de partijkaders. Stalin en Krestinski zaten ook in het Orgbureau. Het Partijsecretariaat behandelde de lopende zaken en de correspondentie.~~~ In juni begon het offensief van het Rode leger tegen de Witte legers van admiraal Koltsjak en generaal Denikin. In oktober verlieten de geallieerde interventielegers het land via Moermansk en Archangelsk. In november werden de legers van Koltsjak verslagen. De Witten waren ernstig verwakt door muiterij op de Franse Zwarte Zeevloot, waarop ze voor steun en bevoorrading waren aangewezen.~~~ Op 30 januari werden nog vier grootvorsten uit het Huis Romanof doodgeschoten in de Petrus en Paulus-vesting.
	1920	Op 7 februari werd admiraal Koltsjak terechtgesteld in Irkoetsk. De geallieerden hieven hun blokkade op. Op 25 april vielen Polen en Oekraïners Rusland binnen. Het Rode leger dreef de Polen terug en veroverde de Oekraïne. Op 12 oktober werd met Polen een wapenstilstand gesloten. Op 14 november evacueerden de Witten de Krim. In totaal ontvluchtten 150.000 Witrussen hun land, meest naar Joegoslavië en Frankrijk. Daarmee kwam de Russische burgeroorlog ten einde.~~~ In augustus kwamen de boeren in Tambof in opstand. Schade aan de landbouw door de oorlog, voedselvorderingen en droogte in het Wolgabekken leidden tot hongersnood die, ondanks buitenlandse hulp, vijf miljoen doden zou veroorzaken.
	1921	Vrede van Riga met Polen.~~~De leiders van mensjewieken en sociaal-revolutionairen vluchtten naar het buitenland. Er kwam een verbod op oppositiegroepen binnen de Communistische Partij (dictatuur van de Partij). In maart kwamen de matrozen in Kronstadt in opstand tegen de dictatuur en eisten vrije verkiezingen. De marinebasis was van groot strategisch belang; de opstand werd na zestien dagen bruut onderdrukt met grote verliezen aan twee kanten.~~~ Het Tiende Partijcongres voerde de Nieuwe Economische Politiek (NEP) in ter bevordering van het economisch herstel. Ter stimulering van de voedselproductie kregen de boeren het recht hun graanoverschotten op de markt te verkopen en betaalden ze belasting. Privéhandel werd weer toegestaan, het staatsmonopolie op midden en kleinbedrijf werd opgeheven. Alleen de zware industrie, de banken en de buitenlandse handel bleven in handen van de staat.~~~ In mei werd de boerenopstand in Tambof definitief onderdrukt. Ter bestrijding van de hongersnood werd buitenlandse hulp toegelaten. Desondanks stegen de dodentallen.
	1922	Op 16 april sloot de Sovjet republiek met Duitsland het verdrag van Rapallo: alle wederzijdse aanspraken uit de oorlog werden vervallen verklaard en de diplomatieke betrekkingen hersteld. Met de andere westerse landen werd geen overeenstemming bereikt over de schulden uit de tsarentijd.~~~ De Tsjeka werd G.P.Oe. De gezondheid van Lenin ging achteruit, hij kreeg zijn eerste beroerte. Hij maakte bezwaar tegen Stalin als opvolger maar die werd desondanks gekozen tot secretaris-generaal van de Communistische Partij. Op 30 december kwam de Unie van Socialistische Sovjet-Republieken tot stand, die bestond uit de Russische, Transkaukasische, Oekraïnse en Witrussische sovjetrepublieken. De Unie had een bevolking van ca. 85 miljoen en een oppervakte van bijna 16 miljoen km2.
	1923	Op 3 januari voltooide Lenin zijn politieke testament, maar voegde een briefje toe waarin hij adviseerde Stalin te verwijderen uit belangrijke functies vanwege zijn slechte karakter. Kort daarop kreeg hij een tweede beroerte.~~~ Volgens de nieuwe grondwet bestond de regering uit een Raad van Volkscommissarissen. De voorzitter van het Uitvoerend Comité, Michail Kalinin (1875-1946), trad op als president van de Sovjetunie. Op het Twaalfde Partijcongres bleek het gebrek aan deskundigheid in de Partij om de NEP tot een succes te maken. Tussen Stalin en Trotski ontstond een controverse. Trotski was tegen de NEP en had kritiek op Stalin omdat hij een vrije discussie binnen de Partij tegenging. Stalin maakte zich sterk voor centralisatie van het bestuur.
	1924	De Oezbekische en Turkmenische sovjetrepublieken traden toe tot de Unie. De Sovjetunie werd diplomatiek erkend door Groot-Brittannië, Frankrijk en Italië.~~~ Op 21 januari stierf Lenin in Gorki, het vroegere Nizjni Novgorod. Hij werd opgevolgd door een driemanschap bestaande uit Stalin, Kamenef en Zinovjef. Stalin presenteerde zich als de belangrijkste volgeling van Lenin. De gebalsemde Lenin werd, als symbool van de revolutie, opgebaard in een granieten mausoleum op het Rode Plein in Moskou.~~~ Op het Dertiende Partijcongres werd Petrograd omgedoopt tot Leningrad. Zinovjef en Kamenef vielen Trotski aan op het congres; Trotski wilde de revolutie exporteren naar andere landen. Stalin hield zich afzijdig.~~~ In zijn ballingsoord riep grootvorst Kiril (1876-1938) zichzelf uit tot tsaar van alle Russen, maar dit had weinig effect. Wel werd hij als tsaar erkend door de Russisch-Orthodoxe Kerk in ballingschap, en door de meeste Romanofs.
	1925	Begin januari werd de Sovjetunie erkend door Japan, dat de bezetting beëindigde van Noord-Sachalin.~~~ Stalin vergrootte zijn macht. In januari werd Trotski ontslagen als Commissaris van Oorlog. Op 10 april werd Tsaritsyn omgedoopt tot Stalingrad, het eerste symptoom van Stalins zelfverheerlijking. Op het Veertiende Partijcongres nam Stalin afstand van het wereldcommunisme; eerst moest het communisme in de Sovjetunie slagen. Daartoe was snelle industrialisatie een eerste vereiste. Het congres nam het voorstel over, ondanks oppositie van Trotski, Kamenef en Zinovjef, die de actieve steun aan buitenlandse communistische bewegingen wilden voortzetten. In december werden Kamenef en Zinovjef door de Partij veroordeeld vanwege hun aanhoudend verzet.
	1926	In januari werd Zinovjef, als partijleider van Leningrad, vervangen door Sergej Kirof (1886-1934). Verder verzet van Trotski tegen Stalin en zijn aanhangers bleek vruchteloos; Zinovjef werd uit het Politbureaugezet, vier maanden later gevolgd door Trotski en Kamenef.~~~ In december werd de eerste volkstelling gehouden; hoewel het grootste deel van de bevolking op het platteland woonde, zorgden de vele economische veranderingen voor een snelle bevolkingsgroei in de steden.
	1927	In augustus laaide de machtsstrijd binnen de Partij weer op. Tenslotte werden Trotski, Zinovjef en 18 aanhangers uit de Communistische Partij gezet. Deze maatregel werd bekrachtigd door het Vijftiende Partijcongres in december. Ook Kamenef en een groot aantal andere tegenstanders van Stalin moesten het veld ruimen.~~~ Onder de NEP was de landbouwproductie snel gestegen maar het herstel van de verouderde industrie ging minder snel. Er ontstond een schaareffect tussen de hoge prijzen voor industriegoederen (onvoldoende productie) en de lage landbouwprijzen, die kunstmatig laag werden gehouden om voedsel voor arbeiders betaalbaar te houden. De boeren konden niet de industrieproducten kopen die ze nodig hadden en gingen minder produceren. Om uit de impasse te raken, werd besloten tot een snelle collectivisatie van de landbouw die de fondsen moest gaan Leveren voor ontwikkeling van de industrie. Daartoe werd een economisch vijfjarenplan opgesteld.
	1928	In januari werd Trotski verbannen naar Kazachstan, Zinovjef en Kamenef werden gedwongen hun oppositie op te geven.~~~ De steeds verder gaande bemoeienis van de communisten met de economie leidde tot problemen bij de samenwerking met specialisten; in Moskou werd een proces gevoerd tegen 53 technici en ingenieurs wegens anti-sovjet activiteiten. Vijf van hen werden ter dood veroordeeld.~~~ Vanwege het ontstaan van voedseltekorten kregen de boeren sancties opgelegd. De markten werden gesloten en privéhandel werd afgeschaft. Verplichte graanLeveranties en het opleggen van productiequota hadden echter niet het gewenste resultaat.
	1929	De Tadzjikische sovjetrepubliek trad toe tot de Unie.Stalin had zijn machtspositie geconsolideerd door alle oppositie zowel van links als van rechts uit te schakelen en zich te profileren als enige erfgenaam van Lenin. Ter gelegenheid van zijn 50e verjaardag stonden de kranten vol loftuitingen over de grote leider en zijn verdiensten. Hiermee begon de geschiedvervalsing in de Sovet-Unie.~~~ Ondanks protesten van Nikolaj Boecharin (1888-1938), en minister-president Aleksej Rykov (1881-1938) moest Trotski de Sovjetunie verlaten. Het Zestiende Partijcongres veroordeelde de houding van Boecharin en Rykof. Boecharin werd uit het Politbureau gezet. Het Vijfjarenplan kreeg de goedkeuring van het Congres. ~~~ Collectivisatie van de landbouw werd nu met geweld doorgevoerd. Alle boeren werden onteigend en moesten, met medeneming van hun vee, gedwongen gaan werken in kolchozen (dorpscoöperaties) en sovchozen (grote staatsboerderijen). In de Oeral werd vlak bij een grote ijzerertsmijn de stad Magnitogorsk gesticht, die in tien jaar uitgroeide tot een van de belangrijkste zware industriecentra van het land. In 1939 zou de stad bijna 150.000 inwoners tellen.
	1930	Premier Rykof werd in december als premier vervangen door Vjatsjeslav Molotof (1890-1986).~~~ Op 30 januari werden alle koelakkenboerderijen opgeheven en de collectivisatie versneld. De koelakken - succesvolle zelfstandige boeren - werden als vijandige elementen beschouwd, en duizenden werden naar Siberië gedeporteerd of gedood. De collectivisatie leidde tot totale chaos. De boeren slachtten hun vee liever dan het af te staan, tekorten aan vlees en melk waren het gevolg. Graanvorderingen voor de export veroorzaakten hongersnood op het platteland. Zaaigoed voor een volgende oogst kon nauwelijks worden achtergehouden. Partijpropaganda moest de mislukkingen verhullen.
	1931	In januari werd in Moskou een proces gehouden tegen mensjewistische leiders die verdacht werden van samenzwering met mensjewieken in het buitenland.
	1932	In de eerste helft van het jaar sloot de Sovjetunie de laatste van een serie niet-aanvalsverdragen met alle aangrenzende landen. Na verdragen met Turkije (1925), Litouwen (1926), Iran (1927) en Afghanistan (1931) volgden die met Finland, Letland, Estland en Polen. In november volgde een verdrag met Frankrijk.~~~ De collectivisatie was inmiddels op zoveel verzet gestuit dat de boeren in de Oekraïne uit protest de oogst vernietigden. Het gevolg was een verschrikkelijke hongersnood, die duurde tot 1933.~~~ Op 27 december werd een paspoortplicht voor stedelingen ingevoerd, om koelakken en andere ongewenste personen buiten de stad te houden. De plattelandsbevolking kreeg tot de jaren zestig geen paspoort. Zonder paspoort kon men ook niet naar een andere stad verhuizen. ~~~ De Russische Vereniging van Proletarische Schrijvers werd vervangen door de Bond van Sovjetschrijvers waar alle schrijvers deel van moesten uitmaken en tot taak kregen de sovjetmaatschappij te verheerlijken (sociaal realisme)..~~~ Er werd een begin gemaakt met de aanleg van de metro in Moskou.
	1933	De Verenigde Staten erkende de Sovjetunie.~~~ Ivan Aleksejewitsj Boenin (1870-1953) kreeg als eerste Rus de Nobelprijs voor Literatuur.
	1934	Op 18 september werd de Sovjetunie lid van de Volkenbond.**Op 1 januari werd het tweede Vijfjarenplan (1933-1938) afgekondigd met als doel afronding van de industrialisatie. Op het Zeventiende Partijcongres (Congres van de Overwinnaars) werden Stalin's 'successen' bewierookt en verklaarde Stalin dat de Sovjetunie van een agrarisch land was veranderd in een industrienatie.~~~ Op 1 december werd Sergej Kirof vermoord. Stalin gebruikte deze moord, waar hij waarschijnlijk zelf de hand in had, als aanleiding voor grootscheepse zuiveringen. De moordenaar zou gehandeld hebben in opdracht van een Leningradse oppositiegroep die contacten onderhield met Zinovjef. Deze, Kamenef en 17 andere partijleden werden gearresteerd.
	1935	Met Frankrijk en Tsjechoslowakije kwamen verdragen tot stand over militaire hulp bij een aanval van buiten. De Tsjechen kregen echter alleen hulp van de Sovjetunie in samenwerking met Frankrijk.~~~In januari werden Kamenef en Zinovjef veroordeeld tot respectievelijk vijf en tien jaar gevangenisstraf. Alle leden van de linkse oppositie werden gearresteerd en tot bekentenissen gedwongen over niet-bestaande samenzweringen tegen de Sovjetunie. In maart alleen al werden vanuit Leningrad meer dan duizend personen voor het Leven verbannen naar Siberië.~~~Stalin, bezorgd over de opkomst van het fascisme, gaf het Zevende Congres van de Comintern opdracht, in samenwerking met andere linkse partijen, volksfronten te vormen om het fascisme tegen te gaan.~~~ De mijnwerker Aleksej Stachanof (1905-1977) uit het Donbas-gebied behaalde in augustus een productiviteitsrecord. Stalin haakte hierop in met de Stachanof-campagne die arbeiders tot grotere productiviteit moest aansporen..~~~ Op 22 september werden voor het eerst sinds de revolutie rangen ingevoerd in het Rode Leger.~~~ Op 15 mei werd het eerste deel in gebruik genomen van de Moskouse metro, een van de best bewaarde voorbeelden van Stalinistische architectuur.
	1936	Japan en Duitsland sloten op 25 november een verdrag tegen de Comintern en de Sovjetunie.~~~De zuiveringen vonden nu in het hele land plaats, een half miljoen leden moest de partij verlaten en werd gearresteerd. Dieptepunt van de vervolgingen waren een aantal showprocessen waarvan het eerste in augustus in Moskou plaatsvond. Zinovjef, Kamenef en anderen bekenden schuldig te zijn aan een moordcomplot tegen Stalin en een aantal andere partijleiders. Ook bekenden ze schuld aan de moord op Kirof. Ze werden ter dood veroordeeld en geëxecuteerd. In september begon een zuivering van de politie en de veiligheidsdienst. Op 5 december kondigde Stalin een nieuwe grondwet af waarin de leidende rol van de Communistische Partij werd vastgelegd. Hoogste staatsorgaan was de Opperste Sovjet. Die koos het Presidium (voorzitter daarvan was het staatshoofd) en de Raad van Volkscommissarissen (ministers).~~~ In juni werd abortus verboden en het gezin tot hoeksteen van de samenLeving verklaard. Hiermee kwam een einde aan de gewoonte om kinderen weg te halen bij hun ouders en gezamenlijk op te voeden.~~~ De Franse schrijver André Gide (1869-1951) publiceerde na terugkeer van een reis naar de Sovjetunie, die hij als communist op uitnodiging van de Sovjet-schrijversbond maakte, Retour de l'URSS. Hierin uitte hij kritiek op de Sovjet-maatschappij en de terreur.
	1937	In september bezette het Rode Leger Mongolië om dit land te beschermen tegen de Japanners.~~~ In januari vond het tweede Moskouse showproces plaats. De beklaagden werden veroordeeld en terechtgesteld of verbannen naar Siberië. Op 11 juni werd maarschalk Michail Toechatsjefski (1893-1937) samen met zes andere generaals gearresteerd en na een geheim proces terechtgesteld. Het grootste deel van het officierscorps werd weggezuiverd en omgebracht. In december werden een aantal leiders van minderheden (Joden en Armeniërs) veroordeeld en terechtgesteld. De terreur hield vier jaar aan en maakte slachtoffers in alle lagen van de bevolking. In totaal werden acht miljoen mensen gearresteerd, in de Siberische strafkampen zaten vijf miljoen mensen gevangen. De arrestaties, verhoren en executies werden uitgevoerd met behulp van het volkscommissariaat voor Binnenlandse Zaken (NKVD).
	1938	In juli en augustus had een korte grensoorlog plaats tussen Japanse troepen en het Rode Leger in Mantsjoerije.~~~ In maart vond het derde Moskouse showproces plaats. Rykof, Boecharin en Krestinsky werden veroordeeld en terechtgesteld. In december werd de vanwege de zuiveringen beruchte Nicholas Ezjof opgevolgd door Lavrenti Beria (1899-1953) als hoofd van de NKVD. Het derde Vijfjarenplan werd afgekondigd.~~~ Op 29 december werd veel sociale wetgeving herroepen: zwangerschapsverlof en vakanties werden ingekort, lonen verminderd. Iedereen kreeg een werkboekje waarin de mate van hun inzet werd genoteerd.~~~ Première van Aleksander Nefsky, een film van Serge Eisenstein (1898-1948).~~~Grootvorst Vladimir (1917-1992), als enige zoon van grootvorst Kiril hoofd van de Romanofs, stierf op 13 oktober. In 1995 zou hij worden herbegraven in Sint-Petersburg.
	1939	De Sovjetunie werd niet betrokken bij de besprekingen in München en kon zonder Frankrijk niets doen om Tsjecho-Slowakije te redden. Een zwakke Frans-Engelse missie naar Moskou ter bespreking van het vormen van een gemeenschappelijk front wekte weinig vertrouwen. De Sovjetunie dekte zich in door met Duitsland een non-agressiepact te sluiten (Molotof-Ribbentrop Pact). In een geheim protocol werden invloedssferen verdeeld en kreeg de Sovjetunie Finland, de Baltische staten, Oost-Polen en Bessarabië toebedeeld. Twee weken na de Duitse inval in Polen (begin Tweede Wereldoorlog), trok op 17 september het Rode Leger Polen binnen. Oost-Polen werd Russisch. Estland, Letland en Litouwen werden gedwongen tot verdragen volgens welke de Sovjetunie het recht kreeg daar troepen te legeren. Finland weigerde dat en op 30 november bombardeerden de Sovjets Helsinki en viel het Rode Leger Karelië binnen. In mei begon een nieuwe strijd tegen de Japanners in de grensstreek met Mongolië, die in september in een overwinning eindigde. Op 14 december werd de Sovjetunie uit de Volkenbond gestoten.~~~ Het Achttiende Partijcongres keurde het derde Vijfjarenplan (1938-1941) goed. Stalin wilde de kapitalistische staten inhalen en voorbij streven en een klassenloze socialistische staat stichten. Het Amerikaanse weekblad Time riep hem uit tot Man van het Jaar.
	1940	De Finnen hielden stand tot maart. De Sovjetunie beëindigde de oorlog uit vrees voor westers ingrijpen en sloot een vredesverdrag met Finland, dat een deel van Karelië opgaf maar onafhankelijk bleef. Hanko werd een Sovjetbasis. De Baltische staten werden getransformeerd tot Sovjetrepublieken, en traden in augustus toe tot de Unie. Tienduizenden Esten, Letten en Litauers werden gedeporteerd naar Siberië en Centraal Azië. Russen namen hun plaats in. In juni dwong Stalin Roemenië tot afstand van Bessarabië, dat onder de naam Moldavië werd ingelijfd. ~~~ Trotski werd op 21 augustus op bevel van Stalin vermoord in zijn ballingsoord in Mexico.
	1941	In april sloot de Sovjetunie een niet-aanvalsverdrag met Japan voor vijf jaar. Japan erkende de onafhankelijkheid van de Mongoolse Volksrepubliek.~~~ Op 22 juni (de datum van Napoleons inval in Rusland in 1812) begon Operatie Barbarossa. 175 Duitse divisies met steun vanuit de lucht vielen over een breed front de Sovjetunie binnen. De aanval werd gesteund door Italië, Roemenië, Slowakije, Finland en Hongarije. De Duitsers kregen weinig weerstand, het Rode leger was slecht voorbereid en miste zijn beste officieren. Stalin, sinds 6 mei voorzitter van de Raad van Volkscommissarissen, nam het opperbevel op zich en proclameerde op 29 juni de 'Grote Vaderlandse Oorlog'. De Verenigde Staten en Groot-Brittannië boden onmiddellijk hulp aan. Stalin vroeg Groot-Brittannië om opening van een tweede front. Iran werd bezet om de doorvoer van hulpgoederen vanuit het westen naar de Sovjetunie mogelijk te maken. De Duitse opmars was snel en bereikte Smolensk half juli en Leningrad eind augustus. De Oekraïne bood meer verzet maar eind augustus werd Kiev ingenomen. De strategie van Duitsland richtte zich allereerst op verovering van de Oekraïnse industrie en de olie aan de Kaspische Zee. Toen de legers uiteindelijk Moskou bereikten, viel de winter in en maakten de slechte weersomstandigheden en de lange aanvoerlijnen een voortzetting van de Blitzkrieg onmogelijk.~~~ De oorlog maakt een einde aan de terreur en het derde Vijfjarenplan. Regering en buitenlandse diplomaten vluchtten naar Koeibisjev (nu Samara) maar Stalin bleef in Moskou. In september beval Stalin de deportatie van de Wolgaduitsers naar Siberië.~~~ De bevolking in het belegerde Leningrad leed honger omdat de voedselaanvoer stopte. In december waren er al 53.000 doden.
	1942	Maarschalk Georgi Zjoekof (1896-1974) moest Moskou gaan verdedigen met vanuit Siberië afkomstige divisies, tanks en vliegtuigen. Moskou werd niet veroverd, Zjoekov sloeg de Duitsers terug maar slaagde er niet in de Wehrmacht te omsingelen. Voor een algeheel offensief bleken de Sovjets te zwak en de Duitse opmars duurde voort tot aan de herfst. Vanuit de Oekraïne werden Charkow, de Krim en Rostow aan de Don veroverd en in september bereikten de Duitsers Stalingrad aan de Wolga waar zwaar werd gevochten. Op 19 november slaagde het Rode Leger erin de Duitse troepen in Stalingrad te omsingelen. ~~~ De Britse premier Winston Churchill (1874-1965) bezocht Moskou in augustus; de Amerikaanse hulp volgens de Leen- en Pachtwet (Lend Lease Act) kwam op gang, en beliep in de loop van de oorlog ca. 10 miljard dollar.~~~ De industrie ging over op oorlogsproductie. Fabrieken werden verplaatst naar Siberië of achter de Oeral. Achter de Wolga kwam een nieuw industriegebied tot stand, miljoenen arbeiders werden overgeplaatst naar het oosten. **Stalin werd voor de tweede maal Man van het Jaar in Time-magazine.
	1943	Het Rode Leger begon onder maarschalk Zjoekov een groot tegenoffensief. Het Duitse front aan de Don stortte in. Begin februari gaven de ingesloten Duitse legers bij Stalingrad onder maarschalk Friedrich Von Paulus (1890-1957) zich over. De Sovjet-verliezen bedroegen 1,1 miljoen, de Duitsers verloren 800.000 man. In een grote tankslag bij Koersk in juli en augustus werd de kracht van de Duitse pantsertroepen, de ruggegraat van de Wehrmacht, definitief gebroken. In de zomer rukte het Rode Leger op in de Oekraïne; Kiev werd bevrijd op 6 november.~~~ Tot afschuw van de Poolse regering in ballingschap werden in de bossen bij Katyn in Polen massagraven ontdekt van door de NKVD vermoorde Poolse officieren. De Poolse communisten bleven de Sovjetunie steunen en vormden in mei een eigen regiment.~~~ De Comintern werd ontbonden op bevel van Stalin, om zijn bondgenoten ervan te overtuigen dat hij het wereldcommunisme had afgezworen. Eind november maakten VS-president Franklin D. Roosevelt (1882-1945), de premier Churchill (1874-1965) en Stalin in Teheran afspraken over de invasie in Frankrijk en de Pools-Duitse grens (Curzon-lijn).
	1944	In januari sloeg het Rode Leger de Duitsers ook in het noorden terug. Nowgorod werd bevrijd en Leningrad werd ontzet op 20 januari. In maart en april werd de opmars in het zuiden voortgezet. In de zomer volgde een offensief tegen de Duitse legers in het hart van Rusland. Sovjettroepen overschreden de Poolse grens, en de communisten vestigden een regering in Lublin. De opstand van het niet-communistische verzet in Warschau (augustus) kreeg geen hulp van het Rode Leger en werd door de Duitsers neergeslagen. Roemenië staakte de oorlog tegen de Sovjetunie en keerde zich tegen Duitsland na een Duitse luchtaanval op Boekarest. Bulgarije werd bezet en kreeg een communistische regering. Bulgaarse troepen vochten mee tegen de Duitsers. Op 29 december naderden sovjettroepen Boedapest.~~~ Bij een bespreking in Moskou in oktober verdeelden Churchill, Stalin en de Engelse minister van Buitenlandse Zaken, Anthony Eden (1897-1977), de invloedssferen op de Balkan: Russsische invloed in Roemenië, Bugarije en Hongarije; Britse invloed in Griekenland; Russische en Britse invloed in Joegoslavië.~~~ De Krimtataren werden gedeporteerd naar Siberië.
	1945	Op de conferentie van Jalta in februari bespraken premier Churchill, VS-president Roosevelt en Stalin de toekomst van het bevrijde Europa. Polen was een moeilijk punt, de Sovjetunie wilde zijn invloed behouden, de westelijke geallieerden wensten vrije verkiezingen. Duitsland zou worden opgedeeld in vier bezettingszones.~~~ In maart verklaarde Finland onder druk van de Sovjetunie Duitsland de oorlog. Het Rode Leger veroverde Königsberg (Oost-Pruisen) op 9 april. Op 25 april ontmoetten de westelijke geallieerden en de sovjettroepen elkaar in Torgau aan de Elbe. Op 2 mei viel Berlijn, op 8 mei capituleerde Duitsland. Op 8 augustus verklaarde de Sovjetunie de oorlog aan Japan en viel Mantsjoerije en Noord-Korea binnen. Sovjettroepen landden op de Koerillen en Sachalin. Aan de oorlog in Azië kwam een einde door de Amerikaanse atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Japan capituleerde op 2 september.~~~Op de conferentie van Potsdam kreeg de Duitse deling zijn beslag. Met China werd een vriendschapsverdrag gesloten waarin de onafhankelijkheid van Mongolië werd erkend, evenals de Russische invloed in Noord-Mantsjoerije. ~~~ De Sovjetunie had vreselijk geleden onder de oorlog: het dodental bedroeg circa 25 miljoen, daarnaast was eenzelfde aantal mensen dakloos. De economie was uitgeput en de voedselvoorziening verstoord.~~~Het eerste deel van Eisensteins film Iwan de Verschrikkelijkewon de Stalinprijs.
	1946	De nu gevoerde Oostblokpolitiek moest de macht en het prestige van de Sovjetunie vergroten. Polen, Oost-Duitsland, Tsjechoslowakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije waren door het Rode leger veroverd, Albanie en Joegoslavie door communistische partizanen. Via coalities met plaatselijke communisten, agitatie, gemanipuleerde verkiezingen en de aanwezigheid van adviseurs kwamen deze landen in de greep van het Sovjetcommunisme. Alleen Joegoslavie onder maarschalk Tito (1892-1980) bleef een eigen koers varen. Op 5 maart sprak premier Churchill openlijk van een ijzeren gordijn dat neerdaalde tussen West- en Oost-Europa. Besprekingen met de westelijke geallieerden over de toekomst van Duitsland en Oostenrijk mislukten. Met Turkije waren er spanningen over de doorvaart in Bosporus en Dardanellen. De Sovjetunie drong aan op herziening van het verdrag van Montreux (1936) dat Turkije het recht had gegeven op de zeestraten.~~~ Na verkiezingen op 19 maart volgde Nikolaj Sjvernik (1888-1970) Michail Kalinin op als president. De macht bleef bij Stalin als partijleider. Op 9 februari begon het vierde Vijfjarenplan (1946-1950) dat herstel en uitbreiding van de zware industrie tot doel had. De oorlogswetgeving bleef van kracht, arbeiders werden gedwongen ingezet. De voedselaanvoer bleef onder de maat, vrije landbouw werd verboden, de staatsbedrijven kregen Leveringsquota opgelegd. Er was hongersnood die nog verergerde door een droogteperiode in de Oekraine. De broodnodige woningbouw bleef achter. Het Rode Leger werd omgedoopt tot Sovjet Leger.~~~ Kunst en literatuur werden aan banden gelegd om westerse invloeden tegen te gaan en stonden in dienst van de Partij. Het tweede deel van Eisensteins film over Iwan de Verschrikkelijke kwam op last van Stalin niet in roulatie, omdat hij vond dat Ivan niet meedogenloos genoeg was geportretteerd.
	1947	Op 10 februari sloten de geallieerden vrede met Italië, Roemenië, Bulgarije, Hongarije en Finland. De Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk wensten de oprichting van een Westduitse staat. De Sovjetunie was daar tegen.~~~ In september werd de Cominform opgericht met deelnemers uit Russische, Hongaarse, Roemeense, Bulgaarse, Poolse, Tsjechoslowaakse, Franse, Italiaanse en Joegoslavische communistische partijen. Deze organisatie speelde een belangrijke rol bij het verstevigen van de communistische macht in Oost-Europa en het ontstaan van de Koude Oorlog.~~~ De distributie werd opgeheven.~~~ Michail Kalasjnikof (*1919) lanceerde de AK-47, het beste infanteriegeweer van na de Tweede Wereldoorlog.
	1948	De westelijke geallieerden besloten tot stichting van een federale Duitse republiek. In april sloten Finland en de Sovjetunie een vriendschapsverdrag voor tien jaar. Op 23 juni begon de Sovjetunie met een blokkade van de Amerikaanse, Britse en Franse sectoren van Berlijn om de geallieerden tot vertrekken te dwingen. Berlijn lag ver in het door de sovjets bezette deel van Duitsland. Een luchtbrug van Amerikaanse en Britse vliegtuigen zorgde ervoor dat de stad toch bevoorraad kon worden. De blokkade duurde het hele jaar voort. In november werd Berlijn opgedeeld in een oostelijk en een westelijk deel. In juni werd Joegoslavië uit de Cominform gezet vanwege de onafhankelijke socialistische koers van Tito.
	1949	Met Noord-Korea kwam een handelsovereenkomst tot stand. De Sovjetunie erkende als eerste de op 1 oktober uitgeroepen Chinese Volksrepubliek. De Chinese partijleider Mao Tse-toeng (1893-1976) bezocht Moskou.~~~De blokkade van Berlijn werd op 12 mei opgeheven. Oost Berlijn werd hoofdstad van de DDR, West Berlijn bleef onder geallieerd toezicht. Op 20 september richtten de westelijke geallieerden de Bondsrepubliek Duitsland op. Op 7 oktober riep de Sovjetunie de Duitse Democratische Republiek (DDR) uit. ~~~ Op 25 januari richtten de Sovjetunie, Bulgarije, Hongarije, Polen, Roemenie en Tsjechoslowakije de Comecon op voor economische steun en samenwerking.~~~ Met de eerste kernproef op 25 september begon de ontwikkeling van Sovjet-kernwapens. De luchtmacht kreeg de beschikking over de in eigen land geproduceerde MiG-15, een van de modernste straaljagers ter wereld.
	1950	De Sovjetunie en Communistisch China sloten een verdrag van vriendschap en wederzijdse bijstand. De Sovjetunie trok zich terug uit China. De Sovjetunie veroordeelde de Amerikaanse en VN-interventie in de oorlog tussen Zuid-Korea en het communistische Noord-Korea.
	1951	De Sovjetunie deed voorstellen voor een vredesverdrag met Duitsland en probeerde te bemiddelen in het Korea-conflict. Vredesbesprekingen met Japan mislukten, omdat de Japanners de Sovjet-eisen afwezen.
	1952	Stalins hernieuwde voorstellen voor een vredesverdrag met een verenigd Duitsland werden afgewezen door het westen. In mei werd de Bondsrepubliek officieel soeverein. Een aantal West-Europese staten vormde samen de Europese Defensie Gemeenschap.~~~ Op het Negentiende Partijcongres werden Politbureau en Orgbureau vervangen door een Presidium van 36 leden, waarin de 10 leden van het oude Politbureau een minderheid vormden. Alles wees erop dat Stalin een nieuwe zuivering van plan was.~~~De Sovjetunie nam voor het eerst deel aan de Olympische Spelen, die in Helsinki werden gehouden. Sovjet-atleten wonnen 22 gouden medailles.
	1953	In januari werd het bericht verspreid dat negen Joodse artsen van plan waren geweest de communistische leiders via medische handelingen om het Leven te brengen. De beschuldigingen tegen deze dokters ('terroristen', 'Amerikaanse spionnen', enz.) leken veel op die uit 1936-1939. De Binnenlandse Veiligheidsdienst (NKVD) werd beschuldigd van nalatigheid. Tot nieuwe zuiveringen kwam het niet omdat Stalin op 5 maart plotseling stierf. Georgi Malenkof (1902-1988) werd premier, Nikita Chroesjtsjof (1894-1971) partijsecretaris. Hoofd van de NKVD onder Stalin, Beria, werd gezien als een gevaar en in juni geëlimineerd. ~~~ Een oproer in Oost-Berlijn sloeg over naar de oostzone en werd in juni met tanks van het Rode Leger onderdrukt.~~~ Op 8 augustus bracht de Sovjetunie de eerste waterstofbom tot ontploffing.
	1954	In januari begon de Sovjetunie in Berlijn vruchteloze onderhandelingen met de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk over Duitsland, Oostenrijk, Korea en Indochina. In april trad de Sovjetunie toe tot de UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization). In Genève werd in juli overeenstemming bereikt over een verdeling van Vietnam. Frankrijk moest zich terugtrekken uit Indochina.~~~ Chroesjtsjof lanceerde grootscheepse landbouwplannen: grote onontgonnen gebieden in Aziatisch Rusland moesten geschikt worden gemaakt voor de graanbouw. ~~~ Ilja Ehrenburg (1891-1967) publiceerde de roman Dooi, die gold als symbool van de periode onmiddellijk na de dood van Stalin, toen de teugels wat werden gevierd.
	1955	Op 14 mei kwam het Warschaupact tot stand als tegenhanger van de NAVO (Noord-Atlantische Verdrags Organisatie). De deelnemende landen waren de Sovjetunie, Albanië, Bulgarije, de DDR, Hongarije, Polen, Roemenië en Tsjechoslowakije. Oostenrijk werd weer zelfstandig maar moest neutraal blijven. Op de topconferentie van Genève spraken de Verenigde Staten, de Sovjetunie, Groot-Brittannië en Frankrijk over beperking van de atoombewapening en wederzijdse troepenvermindering (juli). De West-Duitse bondskanselier Konrad Adenauer (1876-1967) bezocht Moskou in december. De BRD en de Sovjetunie knoopten diplomatieke betrekkingen aan. Alle overgebleven Duitse krijgsgevangenen (ca. 6000) werden gerepatrieerd.~~~ Op 8 februari trad premier Malenkof af. Nikolaj Boelganin (1895-1975) volgde hem op.
	1956	In juni werden de diplomatieke betrekkingen met Joegoslavië hersteld, in oktober met Japan. Ten tijde van de Suez-crisis dreigde de Sovjetunie met ingrijpen ten gunste van Egypte. ~~~ Op het Twintigste Partijcongres lanceerde Chroesjtsjof zijn politiek van vreedzame coëxistentie. Door economische en ideologische competitie tussen beide systemen zou het communisme het kapitalisme overwinnen zonder dat daarvoor een oorlog nodig was. In een besloten zitting hield Chroesjtsjof een rede waarin hij Stalins beschuldigde van machtsmisbruik. Chroestsjov wilde af van persoonsverheerlijking en terug naar de ideologie van Lenin. De rede veroorzaakte een schok in de communistische wereld, met name in de Oost-Europese landen. Demonstraties tegen het Sovjet-regime in Polen mondden uit in bloedige gevechten met veel slachtoffers. De crisis werd bezworen door meer vrijheid voor de katholieke kerk en de aanstelling van Wladyslaw Gomulka (1905-1982) tot partijleider. Met hem kon Polen een liberaler communistische weg inslaan. De Sovjettroepen werden uit Polen teruggetrokken. In oktober eisten de Hongaren vrije verkiezingen en terugtrekking van de Sovjet-troepen. Studenten en arbeiders riepen een algemene staking uit, het leger koos de kant van de opstandelingen en de opstand ontaardde in een complete revolutie. Premier Imre Nagy (1896-1958) herriep Hongarije's toetreding tot het Warschau Pact en verklaarde Hongarije neutraal. Daarop sloegen Sovjettroepen op 4 november de opstand neer en installeerden een communistische regering onder Janos Kadar (*1912). Over de hele wereld werd geprotesteerd tegen het brute Sovjet-optreden.~~~ In mei werden in het kader van decentralisatie veel overheidstaken overgedragen aan de deelrepublieken. In april werd de Cominform opgeheven. ~~~ Nikolai Semenof (1896-1986) kreeg de Nobelprijs voor scheikunde.~~~ Sovjet-atleten wonnen 37 gouden medailles op de Olympische Spelen in Melbourne. In totaal wonnen ze 97 medailles en daarmee was de Sovjetunie de belangrijkste sportnatie van de wereld geworden.
	1957	Premier Tsjoe En-lai (1898-1976) van China bezocht Moskou en bekritiseerde de Sovjetoverheersing van de Oost-Europese staten.~~~ Chroesjtsjof raakte verwikkeld in een strijd om de macht met de stalinisten maar kreeg steun van het leger. Zijn tegenstanders, waaronder Malenkof en Molotof, werden uit het Presidium gezet. Een paar maanden later viel, ondanks eerder verleende steun, minister van Defensie Zjoekof in ongenade. ~~~ Ondanks de enorme stijging van het aantal sovchosen, vielen de landbouwopbrengsten tegen.~~~ De eerste Spoetnik satelliet werd gelanceerd op 4 oktober, tot verbijstering van het westen. De Sovjetunie werd daarmee het eerste land dat met ruimtevaart begon. De grondlegger van de Sovjet-ruimtevaart was Konstantin Tsiolkofsky (1857-1935), maar de Spoetnik en de lanceerraket waren het werk van zijn leerling Sergej Koroljof (1906-1966).
	1958	De Verenigde Staten en de Sovjetunie sloten een cultureel uitwisselingsverdrag.~~~Op 27 maart werd Chroesjtsjof na het aftreden van Boelganin tevens premier. Daarmee kreeg hij alle macht in handen. Andrej Gromyko (*1909) was minister van Buitenlandse Zaken. In november ontstond een nieuwe crisis, toen Chroesjtsjof eiste dat de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk Berlijn ontruimden om er een vrije stad van te maken. Tegen de afspraken in droeg hij de bevoegdheden van de Sovjetunie inzake Berlijn over aan de DDR.~~~ Boris Pasternak (1890-1960) kreeg de Nobelprijs voor literatuur (vooral voor zijn roman Dokter Zjivago), maar mocht hem van de regering niet in ontvangst komen nemen. Drie Sovjet-geleerden deelden de Nobelprijs voor natuurkunde: Pavel Tsjerenkof (1904-1990), Ilja Frank (1908-1990) en Igor Tamm (1885-1971).
	1959	In september bezocht Chroesjtsjof de Verenigde Staten maar bereikte met president Eisenhower geen overeenstemming over Berlijn. Wel werd een topconferentie gepland voor mei 1960 in Parijs. In oktober bezocht Chroesjtsov de Chinese Volksrepubliek. ~~~ Op het Eenentwintigste Partijcongres verklaarde Chroesjtsjof dat na het bereikte socialisme, de Sovjetunie nu begon aan de opbouw van de communistische maatschappij. Chroesjtsjof lanceerde een graancampagne om de oogsten te vergroten.~~~ In januari telde de Sovjetunie 208 miljoen inwoners, waarvan de helft in steden woonde.
	1960	De Sovjetunie steunde het bewind van Fidel Castro (*1927) op Cuba met wapenLeveranties. Op 1 mei haalde de luchtafweer boven de Oeral een Amerikaans U-2 spionagevliegtuig neer. Piloot Gary Powers werd gevangen genomen. Door deze kwestie mislukte de Parijse conferentie en verslechterde de verhouding met de Verenigde Staten nog meer. In september misdroeg Chroesjtsjof zich in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties door met zijn schoen op tafel te slaan tijdens een toespraak van de Britse premier Macmillan (1894-1986).China verwierp Chroesjtjofs vreedzame coëxistentiepolitiek en wilde eensgezind optreden tegen de Verenigde Staten die het nationalistisch bewind in Taiwan steunden. Een regeling van de Duitse kwestie was voor Chroesjtsjof echter van veel groter belang. In augustus riep de Sovjetunie al zijn ingenieurs en specialisten terug uit China. Pogingen de breuk met China te helen, mislukten. ~~~ Op 7 mei werd president Klimenti Vorosjilof (1881-1969) opgevolgd door Leonid Brezjnjef (1906-1982).
	1961	In mei verlieten de sovjetingenieurs Albanië, dat zich aan de kant van China schaarde. Op Cuba bouwden sovjetspecialisten lanceerinrichtingen voor middellange afstandsraketten. In augustus moest de bouw van de Berlijnse Muur een einde maken aan de voortdurende migratie van oost naar west.~~~ Op het Tweeëntwintigste Partijcongres werd het partijprogramma van 1919 vervangen door een nieuw en werd de laatste conservatieve oppositie geëlimineerd. Stalins stoffelijke resten werden verwijderd uit het Lenin-mausoleum. In november werden alle naar hem genoemde steden omgedoopt. Stalingrad werd Wolgograd.~~~ Op 12 april werd kosmonaut Joeri Gagarin (1934-1968) de eerste mens in de ruimte. Kort daarop maakte German Titof (*1935) een ruimtevlucht van 25 uur. De balletdanser Rudolf Noerejef (1938-1993), met het Leningradse Kirov-Ballet op toernee in Europa, vroeg politiek asiel aan in Frankrijk.
	1962	Op 8 juni bereikten de Sovjetunie en de Verenigde Staten overeenstemming over gemeenschappelijk vreedzaam onderzoek van de ruimte. In oktober ontstond een ernstige crisis over Cuba waar de sovjets kernraketten wilden plaatsen, gericht op de Verenigde Staten. De Verenigde Staten besloten op 21 oktober tot een blokkade van Cuba en eisten onmiddellijke ontmanteling van de installaties en terugtrekking van de raketten. Op 27 oktober liet Chroesjtsjof de schepen met raketten aan boord terugkeren. De installaties werden ontmanteld. De politieke nederlaag tastte de positie van Chroesjtsjof aan in binnen- en buitenland. ~~~ Aleksander Solzjenitsin (*1918) publiceerde Een Dag uit het Leven van Ivan Denisowitsj over het Leven van een veroordeelde in een Stalinistisch concentratiekamp. Tot schrik van de autoriteiten riep het boek enorm veel reacties op. Lev Landau (1908-1968) kreeg de Nobelprijs voor Natuurkunde.
	1963	Met China kwam het tot een definitieve breuk, Chroesjtsjof werd beschuldigd van verraad aan de wereldrevolutie. Tussen het Witte Huis en het Kremlin kwam een 'hotline' tot stand die toekomstige crises moest helpen voorkomen. De Sovjetunie, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten sloten een overeenkomst tot beperking van kernproeven. ~~~ Aan boord van het ruimteschip Wostok-6 werd Valentina Teresjkova de eerste vrouw in de ruimte.~~~ De populaire doelman Lev Jasjin (1929-1990) werd, als enige keeper ooit, gekozen tot Europees voetballer van het jaar. Het Sovjet ijshockey-team werd wereldkampioen en begon daarmee een periode van ongekende heerschappij; tot en met 1990 bleef het team ongeslagen.
	1964	President Brezjnjef trad af op 15 juli en werd opgevolgd door Anastas Mikojan (1895-1978). Als gevolg van zijn optreden in de Cuba-crisis en zijn falend economisch beleid werd Chroesjtsjof op 14 oktober ten val gebracht en opgevolgd door Leonid Brezjnjef (1906-1982) als partijsecretaris en Alexej Kosygin (1904-1980) als premier. De positie van partijleider werd voortaan gescheiden van die van regeringsleider. De nadruk lag op een collectief leiderschap.~~~ De jonge dichter Josip Brodsky (1940-1996) werd veroordeeld wegens asociale activiteiten en naar de Goelag verbannen.~~~ Nikolai Basof (*1922) en Aleksander Prochorof (1916-2002) kregen de Nobelprijs voor Natuurkunde.~~~ De Franse zanger Gilbert Bécaud (1927-2001) had een internationaal succes met zijn hit "Nathalie" naar aanleiding van zijn bezoek aan de Sovjetunie.
	1965	In mei probeerde de Sovjetunie tevergeefs de leiding over alle communistische partijen in handen te krijgen, maar dit plan mislukte door tegenstand van China. De Sovjetunie moest accepteren dat ook de Europese communistische partijen alleen op voet van gelijkheid wilden opereren.~~~ President Mikojan werd op 9 december opgevolgd door Nikolaj Podgorny (1903-1983). Premier Kosygin draaide de decentralisatie terug en kreeg goedkeuring voor zijn plan om via liberalere maatregelen de industrie te stimuleren. ~~~ Michail Sjolochof (1905-1984) kreeg de Nobelprijs voor Letterkunde. De Engelse speelfilm Doctor Zhivago, naar het gelijknamige boek van Boris Pasternak, was een spectaculair succes buiten de Sovjetunie. Een hele generatie meisjes in het westen werd 'Lara' genoemd naar de vrouwelijke hoofdpersoon.
	1966	President Charles De Gaulle (1890-1970) van Frankrijk bezocht de Sovjetunie tegen de zin van de Verenigde Staten en zijn Europese bondgenoten.~~~Op het Drieëntwintigste Partijcongres werd een striktere ideologische en culturele lijn uitgezet, Stalin werd deels gerehabiliteerd. In het nieuwe Vijfjarenplan werd gestreefd naar groei van de zware industrie maar ook naar het vervaardigen van meer consumentengoederen; de defensieuitgaven werden verhoogd. Het Presidium werd weer Politbureau. Als secretaris-generaal van de Partij werd Brezjnjef de leidende figuur. ~~~ Om de literaire wereld na het succes van Solzjenitsyn weer in het gareel te krijgen, vond in februari een showproces plaats. De schrijvers Andrei Sinjafsky (*1925) en Joeli Daniel (*1925) werden beschuldigd van het schrijven van anti-Sovjet propaganda en kregen respectievelijk zeven en vijf jaar werkkamp opgelegd.
	1967	De Verenigde Staten, de Sovjetunie en Groot-Brittannië ondertekenden het verdrag tot vreedzaam gebruik en onderzoek van de ruimte.~~~ In april hielden de Krimtartaren in Tsjirtsjik (Oezbekistan) een massademonstratie om hun terugkeer naar de Krim af te dwingen. De regering gaf daaraan geen gehoor. In november vierde de Sovjetunie de 50e verjaardag van de revolutie. China en Albanië lieten bij de feestelijkheden verstek gaan.~~~ Op 21 april vroeg Stalins dochter Svetlana politiek asiel aan in de Verenigde Staten. Haar vlucht wekt grote beroering in het westen.
	1968	Op 1 juli ondertekenden de Sovjetunie, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en 59 andere landen het verdrag tegen verdere verspreiding van kernwapens (non-proliferatieverdrag). Op 21 augustus maakte een inval van Warschaupacttroepen onder leiding van de sovjets een einde aan de Praagse Lente in Tsjecho-Slowakije, een liberalisering van de bestaande communistische structuren onder Alexander Dubcek (1921-1992). De invasie werd goedgepraat met de opvatting dat ingrijpen gerechtvaardigd was als het wereldcommunisme in gevaar kwam. Deze 'Brezjnjef-doctrine' bleek essentieel in de verhouding van de Sovjetunie en haar vazalstaten. Roemenië, Joegoslavië, China en Albanië veroordeelden de inval, Albanië trad uit het Warschaupact.
	1969	In maart raakten Chinese en Russische militairen slaags op eilanden in de Oessoeri-rivier. In augustus hadden opnieuw gevechten plaats, nu in Sinkiang. In september ontmoetten premier Kosygin en Tsjoe En-lai elkaar in Peking ter bespreking van de geschillen. Op 17 november vonden in Helsinki de eerste SALT-besprekingen (Strategic Arms Limitation Talks) plaats tussen de Sovjetunie en de Verenigde Staten over de beperking van strategische kernwapens. In Tsjechoslowakije werden de hervormers onder druk van Moskou uit de partij gezet.~~~ Joodse inwoners van de Sovjetunie protesteerde tegen het beleid van de Sovjet autoriteiten dat emigratie praktisch onmogelijk maakte.~~~ De economische hervormingen werden sterk afgeremd door de bureaucratie en de hoge defensieuitgaven.~~~ Aleksander Solzjenitsyn werd in november uit de schrijversvakbond gezet. Andrei Amalrik (1938-1980) publiceerde Haalt de Sovjetunie 1984? De autoriteiten waren woedend.
	1970	Na eerdere besprekingen ter normalisering van de verhoudingen tussen vertegenwoordigers van West- en Oost-Duitsland (Ostpolitik), sloot de Sovjetunie in augustus een niet-aanvalsverdrag met de Duitse Bondsrepubliek (Verdrag van Moskou). Onder andere werd vastgelegd dat de grenzen in Europa alleen door onderhandelingen konden worden gewijzigd.~~~ In december werden twee Russische joden ter dood veroordeeld omdat ze probeerden met een gekaapt vliegtuig het land uit te komen. Vanwege de verontwaardiging hierover in het westen, werd het vonnis later verzacht.~~~De Russische ruimtevaartdeskundigen lieten een sonde landen op Venus.~~~ Aleksander Solzjenitsyn kreeg de Nobelprijs voor literatuur.~~~ De Sovjetunie telde ruim 241 miljoen inwoners.
	1971	Met Egypte kwam een vriendschapsverdrag tot stand. De Sovjetunie beloofde wapenLeveranties. In september ontmoetten secretaris-generaal Brezjnjef en de Westduitse bondskanselier Willy Brandt (1913-1992) elkaar op de Krim. Op 12 december werd de hotline tussen Moskou en Washington voor het eerst gebruikt naar aanleiding van spanningen rond de Indiaas-Pakistaanse oorlog om Bangladesh.~~~Op het Vierentwintigste Partijcongres werd het negende Vijfjarenplan aangekondigd. De consumptiegoederenindustrie en de landbouw kregen prioriteit naast het handhaven van de groei van de zware industrie. De Communistische Partij zou strenger toezicht gaan houden op staat en samenLeving en haar ideologie moest versterkt deel uitmaken van de opvoeding.~~~ Na een massale demonstratie in Moskou in februari kregen joden onverwachts toestemming het land te verlaten. Tienduizenden zouden daarvan in de komende jaren gebruik maken. De versoepeling van het beleid leek een concessie aan de publieke opinie in het westen. De Sovjetunie streefde naar internationale ontspanning en uitbreiding van handelscontacten.~~~ In september overleed oud-partijleider Chroesjstjov. In Toljatti (een nieuwe stad genoemd naar de vroegere Italiaanse communistenleider Palmiro Togliatti) begon de productie van de Wolga Autofabriek (VAZ), gebouwd met hulp van Fiat. Het eerste model was de VAZ-2101, een in licentie gebouwde FIAT-124, ook bekend als de Lada.
	1972	In mei bezocht VS-president Richard Nixon (1913-1994) Moskou ter ondertekening van het SALT-I verdrag. In november begonnen SALT-II besprekingen in Genève. In juni bracht de Joegoslavische leider Tito een bezoek aan Moskou. Ondanks de heersende spanningen tussen beide landen, werd hij met alle egards ontvangen. Omdat Moskou weigerde aanvalswapenen te Leveren, zette Egypte in juli alle Russische militairen en adviseurs het land uit. In oktober volgen nieuwe verdragen tussen de Sovjetunie en de Verenigde Staten. In november begonnen in Helsinki voorbereidende besprekingen ter vergroting van de veiligheid en samenwerking in Europa.~~~ De graanoogst mislukte, waardoor de Sovjetunie graan moest importeren uit Canada en de Verenigde Staten.
	1973	In mei bezocht Brezjnjef als eerste sovjetleider de Bondsrepubliek en werden overeenkomsten gesloten over economische, technische en culturele samenwerking. In juni bezocht hij ook de Verenigde Staten met als resultaat een overeenkomst tussen de twee landen ter voorkoming van een atoomoorlog. Op 3 juli begon in Helsinki de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE).
	1974	VS-President Nixon bezocht Moskou en zijn opvolger Gerald Ford (*1913) bezocht in november Wladiwostok, ter bespreking van wapenreducties. ~~~ De schrijver Alexander Solzjenitisyn werd uit de Sovjetunie verbannen.
	1975	De betrekkingen tussen de Sovjetunie en de Verenigde Staten verbeterden door samenwerking in de ruimtevaart. De Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa produceerde een slotakte over mensenrechten, aspecten van veiligheid en ontwapening en samenwerking op allerlei gebied. Met de DDR kwam een nieuw verdrag tot stand over vriendschap, samenwerking en wederzijdse hulp. ~~~ Leonid Kantorowitsj (1912-1986) kreeg de Nobelprijs voor economie. De kerngeleerde Andrei Sacharof (1921-1989), de 'vader van de waterstofbom', kreeg de Nobelprijs voor de vrede.
	1976	Op het Vijfentwintigste Partijcongres (februari/maart) verklaarde Brezjnjef dat de ontspanningspolitiek naar buiten zou worden voortgezet. Binnen de Sovjetunie bleef een strak regime gehandhaafd. Dissidenten richtten een comité op dat naLeving van de Helsinki-accoorden eiste. ~~~ De schrijver Andrei Amalrik (1938-1980) kreeg politiek asiel in Nederland.
	1977	In maart bezocht president Podgorny Tanzania, Zambia en Mozambique. In oktober begonnen nieuwe ontwapeningsgesprekken in Belgrado die duurden tot 9 maart 1978.~~~ President Podgorny werd op 16 juni opgevolgd door Brezjnjef. De Opperste Sovjet verving op 7 oktober de grondwet van 1936 door een nieuwe, waarin de rol van de Partij onverminderd van kracht bleef.
	1978	Hoewel de partijtop zich bewust was van de stagnatie in de Sovjetunie, werden hervormingen niet toegestaan. Een hoge Sovjet-ambtenaar bij de Verenigde Naties liep over naar de Verenigde Staten, twee dissidenten van de Helsinkigroep werden gevangen gezet.~~~ Pjotr Kapitsa (1894-1984) kreeg de Nobelprijs voor Natuurkunde.
	1979	In juni werd in Wenen het wapenverminderingsaccoord SALT-II gesloten. In december besloot de NAVO met ingang van 1984 tot stationering van Pershing-raketten in Europa als antwoord op de plaatsing van SS20-raketten op mobiele lanceerinrichtingen in de westelijke Sovjetunie. Op 26 december vielen Sovjet-troepen Afghanistan binnen, om daar een pro-Russische communistische regering in het zadel te houden. Daarmee begon een twaalf jaar durende burgeroorlog waar sovjettroepen ten koste van vele slachtoffers bij betrokken bleven. ~~~ De Sovjetunie telde ruim 262 miljoen inwoners.
	1980	Als reactie op de invasie in Afghanistan kondigden de Verenigde Staten een graanembargo af en schoven de uitvoering van SALT II op de lange baan. De Olympische Spelen van Moskou werden geboycot door veertig landen, onder aanvoering van de Verenigde Staten.~~~ Op 21 oktober werd Michail Gorbatsjof (*1931) gekozen tot lid van het Politburo. Premier Alexej Kosygin (1904-1980) moest aftreden vanwege zijn slechte gezondheid en werd op 23 oktober opgevolgd door Nikolaj Tichonof (*1905). ~~~ Fysicus en Nobelprijswinnaar Sacharof werd in januari naar Gorki verbannen vanwege een open brief aan partijleider Brezjnjef waarin hij de moeilijke omstandigheden schetste waaronder wetenschappers in de Sovjetunie moesten werken. Ongeveer 40.000 mensen liepen mee in de begrafenisstoet van Vladimir Visotsky (1938-1980), een ongekend populaire dichter-zanger en filmacteur. Zijn graf werd een bedevaartsoord zoals het graf van Elvis Presley in de Verenigde Staten..
	1981	De relaties tussen de Sovjetunie en de Verenigde Staten verslechterden. In augustus verklaarde VS-president Ronald Reagan (*1911) tot productie van een neutronenbom te zullen overgaan. Hij beweerde dat Moskou aanstuurde op een kernoorlog. Brezjnjef ontkende dat. Als reactie deed Reagan nieuwe ontwapeningsvoorstellen.~~~ Op het kalm verlopen Zesentwintigste Partijcongres in februari en maart erkende een zieke Brezjnjef dat de Sovjetunie gebukt ging onder nationaliteitenproblemen. Vooral in de Kaukasus bestond fel verzet tegen de russificatie.~~~ In april hief VS-president Ronald Reagan het graanembargo op omdat het niet in het belang was van de Amerikaanse boeren.
	1982	President Reagan beloofde dat de Verenigde Staten zich aan SALT II zouden houden als ook de Sovjetunie dat deed. In juni begonnen nieuwe bilaterale gesprekken in Genève.~~~In mei werd het hoofd van de KGB (eerder NKVD) Joeri Andropof (1914-1984) naar voren geschoven als opvolger van Brezjnjef. President Brezjnjef stierf op 10 november. Er werd geen nieuwe president benoemd. Joeri Andropov werd secretaris-generaal.
	1983	De hernieuwde Koude Oorlog bereikte op 9 maart een dieptepunt met de rede van VS-president Reagan waarin hij de Sovjetunie omschreef als het 'rijk van het kwaad'. Twee weken later kondigde hij de ontwikkeling aan van een defensiesysteem in de ruimte (Strategic Defense Initiative), beter bekend als het Star Wars-programma. In september werd boven de Sovjetunie een afgedwaald Zuid-Koreaans passagiersvliegtuig neergeschoten.~~~Op 22 april riep Gorbatsjof op tot een hervorming van het communisme op basis van Lenins definitie van democratisch socialisme.
	1984	In september en november werden de ontwapeningsgesprekken met de Verenigde Staten hervat. Michail Gorbatsjof bezocht in december Groot-Brittannië waar hij beschouwd werd als een betrouwbare gesprekspartner.~~~ Op 9 februari stierf secretaris-generaal Andropof. Konstantin Tsjernenko (1911-1985) volgde hem in die functie op en twee maanden later ook als president. Gorbatsjof werd beschouwd als zijn kroonprins. Tsjernenko was duidelijk al ziek.
	1985	Op 10 maart stierf president Tsjernenko en werd Gorbatsjof secretaris-generaal. Zijn vooralsnog vage hervormingsplannen werden geaccepteerd door de Partij. Gorbatsjof bezocht Leningrad en kreeg daar veel steun voor zijn plannen en waardering voor zijn open benadering. In het Politburo werden tal van jongere communisten opgenomen, onder wie ook Boris Jeltsin (*1931).~~~ Op 2 juli werd minister van buitenlandse zaken Andrej Gromyko (1909-1989) president en kreeg Edoeard Sjevardnadze (*1928) Buitenlandse Zaken.~~~ In januari besloten de Verenigde Staten en de Sovjetunie tot een nieuwe gespreksronde ter beëindiging van de wapenwedloop. Minister Sjevardnadze bezocht in september de Verenigde Staten om een top voor te bereiden tussen Reagan en Gorbatsjof. De beide leiders ontmoetten elkaar in Genève. In oktober bezocht Gorbatsjof Frankrijk, waar hij voorstelde alle wapenarsenalen te halveren.~~~ Gorbatsjof startte een anti-alcoholcampagne om de immense wodkaconsumptie van de Russische bevolking omlaag te brengen.
	1986	In Reykjavik (IJsland) kwamen Gorbatsjof en Reagan grote wapenverminderingen overeen, ook van kernwapens.~~~ Op het Zevenentwintigste Partijcongres drong Gorbatsjof aan op hervormingen, bekritiseerde de sovjetrussische aanwezigheid in Afghanistan, en noemde de Brezjnjef-jaren een tijdperk van stagnatie. Boris Jeltsin bekritiseerde de privileges van partijleden.~~~ In juli bezocht Gorbatsjof de oostelijke Sovjetunie; hij beloofde terugtrekking van zes regimenten uit Afghanistan en wilde praten met Mongolië over terugtrekking van de sovjettroepen. ~~~ Op 26 april vond een explosie plaats in de kerncentrale van Tsjernobyl. Het was de ergste nucleaire ramp in de geschiedenis van de Sovjetunie; niettemin probeerde de regering aanvankelijk de gevolgen te bagatelliseren.
	1987	In maart bezocht de Britse premier Margaret Thatcher (*1925) de Sovjetunie; zij riep op Afghanistan te ontruimen. In december bezocht Gorbatsjof Washington om een wapenverminderingsverdrag te tekenen. Hij kreeg er een warm onthaal van de bevolking.~~~ In juni kondigde de opperste Sovjet radicale economische hervormingen aan; in september mochten privé-personen zelfs kleine winkels openen. Op 12 oktober introduceerde Gorbatsjof de termen glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming) in een rede in Leningrad. Hij waarschuwde dat bij gebrek aan hervormingen de Partij zijn leidende rol zou verliezen. Tussen Gorbatsjof en Jeltsin ontstond een conflict over het volgens Jeltsin te trage tempo van de veranderingen. Jeltsin werd voorlopig op een zijspoor gezet.~~~ Op 28 mei landde de jonge Westduitser Matthias Rust (*1968) zijn vliegtuigje op het Rode Plein in Moskou, zonder te zijn opgemerkt door de luchtafweer. Dat veroorzaakte een golf aan ontslagen in de legertop.~~~Gorbatsjofs boek Perestrojka en het Nieuwe Politieke Denken werd gepubliceerd op 1 november. Het werd in vele talen vertaald en bleek een bestseller.
	1988	In april kwamen de Verenigde Staten en de Sovjetunie overeen zich niet meer te bemoeien met de interne aangelegenheden van Afghanistan en Pakistan. De Sovjetunie zou Afghanistan ontruimen. Eind mei bezocht president Reagan Moskou, waar hij sprak met dissidenten (andersdenkenden).~~~ Het Sovjet-systeem begon in te storten. In juni en juli brak oorlog uit tussen Armenië en Azerbeidzjan om de Armeense enclave Nagorno-Karabach. In november eiste Estland zelfstandigheid. ~~~ Gorbatsjof bepleitte een presidentieel systeem en vrije verkiezingen voor een samen te roepen Volkscongres. Op 1 oktober werd Gromyko als president opgevolgd door Gorbatsjof, nadat tal van conservatieven hun post hadden verloren.~~~ In december verklaarde Gorbatsjof dat het leger binnen twee jaar met een half miljoen soldaten zou worden afgeslankt. Op 1 januari kregen de fabrieken meer zelfstandigheid wat leidde tot tekorten en inflatie.
	1989	In januari nam de Sovjetunie het bestuur in Nagorno-Karabach over. Op 15 februari trok de Sovjetunie zijn troepen terug uit Afghanistan. In maart werd de roep om onafhankelijkheid in de deelrepublieken sterker. In april verliet het Sovjetleger Hongarije. In Oost-Europa vond een 'fluwelen revolutie' plaats: achter elkaar kwamen de communistische regimes ten val: in Polen (24 augustus), Hongarije (oktober), de DDR (18 oktober) Bulgarije (17 november), Roemenië (22 november) en Tsjechoslowakije (10 december). De Russische hegemonie in Oost-Europa was afgelopen. Op 9 november viel de Berlijnse Muur. De Sovjetunie verminderde zijn eisen over de wapenreducties. In december lieten de Verenigde Staten hun handelsbeperkingen grotendeels varen.~~~ Veel conservatieven en progressieven verlieten de Partij. Boris Jeltsin keerde terug in de politiek.
	1990	De diplomatieke betrekkingen met Israël werden hersteld, 200.000 joden verlieten de Sovjetunie. Ook met Albanië werden weer betrekkingen aangeknoopt. De Westduitse bondskanselier Helmut Kohl (*1930) wilde een snelle hereniging van de beide Duitslanden en bood 12 miljard D-Mark aan om de terugtrekking van Sovjettroepen uit Oost-Duitsland te financieren.~~~Op 11 maart riep Litouwen de onafhankelijkheid uit, Estland volgde op 30 april, Letland op 4 mei. In augustus verklaarden tal van Sovjetrepublieken zich zelfstandig; de republiek Abchazië verklaarde zich onafhankelijk van Georgië. In Azerbeidzjan raakte het Sovjetleger slaags met voorstanders van de onafhankelijkheid.~~~ Het Achtentwintigste Partijcongres koos Gorbatsjof tot secretaris-generaal. Boris Jeltsin verliet de Partij omdat hij zich met het systeem niet meer kon verenigen. Vele duizenden leden zegden hun partijlidmaatschap op. Nieuwe hervormingsgezinde partijen werden opgericht. De Opperste Sovjet gaf Gorbatsjof volmachten om hervormingen door te voeren.~~~ Het nieuwe Congres van Volksafgevaardigden koos Gorbatsjof vervolgens tot president. De president stond nu boven de partijen en was tevens opperbevelhebber van de strijdkrachten. Sjevardnadze was tegen zoveel macht in een hand, trad af en waarschuwde voor een staatsgreep. De Opperste Sovjet van de republiek Rusland begon zich onder leiding van Jeltsin los te weken uit de Sovjetunie.~~~ De economie verkeerde in slechte omstandigheden. Het Westen bood hulp aan in de vorm van kredieten: Frankrijk $ 1 miljard, Spanje $1,5 miljard, Italië $ 6 miljard en de EU Leverde extra nog eens 2,4 miljard aan economische- en voedselhulp.~~~ Michail Gorbatsjof ontving de Nobelprijs voor de vrede.
	1991	De onafhankelijkheid van Estland, Letland en Litouwen werd erkend op 6 september. De een na de andere republiek verklaarde zich onafhankelijk: Georgië (april), de Oekraïne, Wit-Rusland, Moldavië, Azerbeidzjan, Kirgizië en Oezbekistan (augustus). Tadzjikistan en Armenië volgden in september, Kazachstan en Turkmenistan in oktober. Pogingen van Gorbatsjof een vorm van samenwerking in stand te houden hadden geen resultaat.~~~ Ook Rusland streefde naar onafhankelijkheid van de Sovjetunie. Op 14 januari werd Valentin Pavlof (*1937) premier. Op 12 juni werden in Rusland voor het eerst democratische verkiezingen gehouden. Boris Jeltsin won en werd op 10 juli geïnstalleerd als president van Rusland. Terwijl Gorbatsjof vakantie hield op de Krim, deed een groep conservatieve communisten (waaronder premier Pavlof) op 17 augustus een couppoging. Staande op een tank riep Jeltsin de menigte op tot verzet en verschanste zich vervolgens in het parlementsgebouw (19.8),een dag later keerde Gorbatsjof terug uit de Krim. De mislukte staatsgreep, die niet gesteund werd door het leger, bracht de Communistische Partij in diskrediet. Als president van Rusland nam Jeltsin steeds meer bevoegdheden over van de Sovjetunie. Op 24 augustus nam Gorbatsjof ontslag als partijvoorzitter, Jeltsin hief de Pravda op en ontbond de Communistische Partij. Op 28 augustus werd premier Pavlof vervangen door Iwan Silajev (*1931). Leningrad werd weer Sint-Petersburg. Op 8 december sloten de presidenten van Rusland, Wit-Rusland en de Oekraïne een verdrag waarin ze besloten tot opheffing van de Sovjetunie en oprichting van een Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS). De opheffing kreeg zijn beslag op 1 januari 1992. Alle republieken traden toe tot het GOS, met uitzondering van Moldavië, de Baltische staten en Georgië. Op 25 december traden president Gorbatsjof en premier Silajev af en hield de Sovjetunie op te bestaan.~~~ Het Warschaupact werd ontbonden op 31 maart. Op 1 november werd de Comecon opgeheven.~~~ Op 10 juli werden de stoffelijke resten van tsaar Nicolaas en zijn gezin opgegraven. Grootvorst Vladimir bezocht voor de eerste maal in zijn Leven Rusland en werd ontvangen door Patriarch Alexei II (*1929).
	1992	In februari bezocht president Jeltsin Frankrijk en Groot-Brittannië. Op 31 maart sloot Rusland met achttien autonome republieken een verdrag tot instandhouding van de Russische Federatie, waarbij werd besloten tot decentralisatie. Alleen Tsjetsjenië en Tatarstan tekenden niet.~~~ Op 6 april kwam het door communisten gedomineerde Congres van Volksafgevaardigden bijeen. Ondanks grote tegenstellingen binnen het Congres werden onder premier Jegor Gaidar (*1956) wetten doorgevoerd ter liberalisering van de economie en bedrijven geprivatiseerd. Op 14 december moest premier Gaidar zijn plaats afstaan aan Viktor Tsjernomyrdin (*1938).~~~ ~~~ Grootvorst Vladimir stierf op 21 april en werd begraven in de Peter en Paul-kathedraal in Sint-Petersburg. ~~~ Op 2 januari werden alle prijzen vrijgegeven. De roebel stortte in en een gierende inflatie deed de prijzen omhoog schieten. Op 1 april beloofden de westerse landen Rusland steun ter waarde van 24 miljard dollar.
	1993	Tussen het Volkscongres en de president ontstonden tegenstellingen over de voorgestelde hervormingen. De voorzitter van het Volkscongres wilde Jeltsin afzetten, en organiseerde een referendum. Daarbij bleek dat de meeste Russen de president en de hervormingen steunden (25 april). Op 21 september gaf Jeltsin order tot ontbinding van het Volkscongres. Een dag benoemde het Volkscongres vice-president Aleksander Roetskoj (*1947) tot president. Een bemiddelingspoging van de patriarch van de Russisch-Orthodoxe Kerk faalde. Op 2 oktober kwam de zaak tot een uitbarsting met een bestorming van het Huis van de Sovjet. Troepen op de hand van het Volkscongres vielen de volgende dag de Ostankino TV-toren aan, een dag later bestormden regeringstroepen het parlementsgebouw. Jeltsin brak het verzet van het Volkscongres. Roetskoj werd ontslagen. Jeltsin riep de noodtoestand uit, en schreef alsnog verkiezingen uit. Op 12 december werden verkiezingen gehouden voor een Federale Assemblee, die bestond uit de Staatsdoema (450 afgevaardigden) en de Raad van de Federatie (178 afgevaardigden), en werd een referendum gehouden ter goedkeuring van de nieuwe grondwet met aanzienlijke macht voor de president. Op 21 december hief Jeltsin de KGB op; een dag later trad de nieuwe grondwet in werking. ~~~ Op 31 augustus trok het Russische leger zich definitief terug uit Litouwen, op 18 september ook uit Polen.
	1994	Dat Rusland nog steeds een grote mogendheid was, bleek uit Jeltsins aanwezigheid op de top van de G-7 in Napels in juli. Rusland werkte ook samen met de NAVO om de vrede in Europa te handhaven. Op 31 augustus verlieten de laatste sovjettroepen Duitsland. Koningin Elizabeth II (*1926) van Groot-Brittannië bezocht Rusland in oktober als eerste Engels staatshoofd sinds 1908.~~~Op 11 januari trad de Federale Assemblee in werking. Jeltsin hield zelf de belangrijke ministeries van Veiligheid, Binnenlandse Zaken en Defensie in zijn portefeuille. De Staatsdoema verleende op 23 februari amnestie voor alle politieke en economische vergrijpen; zowel de putschisten van augustus 1991 als Roetskoj en de zijnen werden ontslagen van rechtsvervolging.~~~ ~~~ In september begon een burgeroorlog in Tsjetsjenië. Op 12 december vielen Russische troepen Tsjetsjenië binnen nadat onderhandelingen hadden gefaald. ~~~ Jeltsin zette de privatisering onverminderd voort, ondanks protesten van de Staatsdoema. Op 11 oktober stortte de roebel weer in.
	1995	Op 17 oktober werd een verdrag gesloten met China; de grens tussen beide landen werd vastgesteld met uitzondering van drie eilandjes in de rivieren Amoer en Argoen. De oorlog in Tsjetsjenië escaleerde door wreedheden aan beide zijden. ~~~Jeltsin handhaafde de regering ondanks het feit dat de Staatsdoema herhaaldelijk verklaarde geen vertrouwen meer te hebben in het beleid. In juli kreeg Jeltsin een hartaanval, in oktober gevolgd door een tweede. Tot 29 december verbleef hij in een kliniek.~~~ Op 27 januari verbood de Assemblee de Centrale Bank nog langer leningen te geven aan de regering zonder hun goedkeuring. Gedurende de eerste maanden van het jaar ontstonden, in voorbereiding op de verkiezingen, diverse politieke partijen, een daarvan stond onder leiding van Victor Tsjernomyrdin.
	1996	Op 26 april sloot Jeltsin in Sjanghai met China, Kazachstan, Kirgizië en Tadzjikistan een niet-aanvalsverdrag. Generaal Aleksander Lebed (*1950) werd secretaris van de Veiligheidsraad. Hij werd gezien als mogelijke opvolger van Jeltsin. Op 20 juni verwijderde president Jeltsin drie hoge functionarissen uit zijn regering. Daarna ontsloeg hij zeven generaals op verdenking van samenzwering. Bij de presidentsverkiezingen (2de ronde) kreeg Jeltsin bijna 54% van de stemmen; de communist Gjennadi Zjoeganof (*1944) 40%. (In de eerste ronde had Gorbatsjof maar 0,5% gekregen).~~~ In Tsjetsjenië laaiden de strijd weer op, de rebellen heroverden hoofdstad Grozny. Nadat op 23 augustus een staakt-het-vuren was bereikt, sloten op 31 augustus generaal Lebed en de Tsjetsjeense president Aslan Mashkadov een vredesakkoord. Op 1 december begon de terugtrekking van de Russische troepen uit Tsjetsjenië.~~~ Vanwege zijn populairiteit lag Lebed inmiddels zwaar onder vuur van rivalen en werd op 17 oktober door Jeltsin ontslagen. De zorgen om Jeltsins gezondheid en gedrag namen toe. Op 5 november onderging hij een zware hartoperatie. ~~~ De Russische staat kon geen lonen meer uitbetalen. De achterstand beliep inmiddels 8 miljard dollar. Als reactie gingen 15 miljoen Russen in staking op 5 november. De roebel werd gedevalueerd. In december werd bekend dat het in ieder geval met de graanoogsten de goede kant op ging, en dat Rusland weer zou kunnen exporteren. De luchtvaartmaatschappij Aeroflot, ooit de grootste ter wereld, kreeg een lening uit de Verenigde Staten van 1 miljard dollar.
	1997	In maart bespraken president Jeltsin en VS-president Bill Clinton (*1946) in Helsinki uitbreiding van de NAVO en een verdere wederzijdse wapenreductie. Op 27 mei volgde een verdrag dat Rusland voortaan actief zou betrekken bij de besluitvorming in de NAVO.~~~ Op 2 april ondertekenden Jeltsin en de president van Wit-Rusland Aleksander Loekasjenko (*1954) een samenwerkingsverdrag. Russische liberalen waren verontrust omdat Loekasjenko zijn land dictatoriaal bestuurde. Op 31 mei sloot Rusland een verdrag met de Oekraïne en erkende daarmee de onafhankelijkheid van deze vroegere deelrepubliek.~~~ De economie vertoonde een licht herstel. De Russische regering bereidde een verdere verlaging van de belastingen voor.
	1998	Op 23 maart ontsloeg president Jeltsin premier Tsjernomyrdin en verving hem een maand later door Sergej Kirienko (*1962). Op 23 augustus ontsloeg Jeltsin het voltallige kabinet en benoemde op 11 september Joeri Primakof (*1929) tot premier.~~~ In augustus viel Rusland opnieuw ten prooi aan een zware economische crisis, doordat Kirienko op 17 augustus een devaluatie van de roebel aankondigde. De markt raakte verlamd door gebrek aan geld, de aandelenprijzen stortten in en Rusland moest rentebetalingen op buitenlandse leningen opschorten.~~~ Op 17 juli, tachtig jaar na de moord, werden tsaar Nicolaas II en zijn gezin bijgezet in de grafkerk van de Romanofs in Sint-Petersburg. President Jeltsin was daarbij aanwezig.
	1999	Jeltsin werd steeds zieker en bleef zoeken naar een geschikte opvolger. Op 12 mei ontsloeg Jeltsin het hele kabinet, inclusief premier Primakof. De Doema wilde een afzettingsprocedure beginnen tegen de president maar kreeg daar geen meerderheid voor. Op 19 mei keurde de Doema de benoeming goed van premier Sergej Stepasjin (*1952). Ook hij werd echter ontslagen door Jeltsin (9 augustus). Inmiddels had Jeltsin zijn oog laten vallen op ex-KGBer Vladimir Poetin (*1952) als opvolger. Op 16 augustus werd deze benoemd tot premier. Wegens ziekte van Jelltsin kreeg Poetin op 31 december tevens de functie van interim-president.~~~ Sinds 1992 was het bevolkingsaantal gedaald met 2%.
	2000	Op 26 maart werd Poetin tot president gekozen met 52,9% van de stemmen. Op 17 mei werd Michail Kasjanov de nieuwe premier.~~~ Na rijp beraad besloot de Russisch-orthodoxe Kerk in augustus Nicolaas II en zijn gezin heilig te verklaren; de Russisch-orthodoxe Kerk in Ballingschap had dit reeds in 1981 gedaan. Het daardoor ontstane geschil over het feit dat vele gelovigen Nicolaas al als heilige vereerden werd hierdoor opgelost.~~~ De economie leefde weer wat op maar de Russische export bestond voor 80% uit olie, gas, staal en hout. De verouderde industrie Leverde weinig producten die op de wereldmarkt konden concurreren. Bovendien ging het zakenLeven gebukt onder corruptie en nepotisme.~~~ In augustus zonk de kernonderzeeboot Koersk in de Barentszee. Daarbij kwam de voltallige bemanning van 118 man om het Leven.~~~ Zjores I. Alferof (*1930) kreeg de Nobelprijs voor Natuurkunde.
	2001	President Poetin voerde politieke hervormingen door en beperkte de macht van de regionale leiders ten gunste van Moskou. Hij verdeelde Rusland in zeven grote federale districten met in elk district een presidentiële vertegenwoordiger. Deze moest onder andere toezien op eenheid van wetgeving en belastingheffing. Hoewel de president had aangekondigd de macht van de heersende oligarchen te zullen indammen, was de Russische maatschappij nog lang niet vrij van corruptie.~~~ Het Levenspeil van de bevolking nam toe. Lonen en pensioenen konden op tijd worden uitbetaald. De economische groei bedroeg meer dan 8% wat voor een groot deel te danken was aan de hoge prijs voor olie, Ruslands belangrijkste exportprodukt, op de wereldmarkt.