Nederland anno 2001
Staatshoofd: Koningin Beatrix (1980)
Premier: Wim Kok (1994)
Oppervlakte: 41.500 km2
Bevolking: 15.600.000
BNP*) per inwoner: $ 25.830
Hoofdstad: Amsterdam
Munteenheid: Gulden
Taal: Nederlands
*) NP: Bruto Nationaal Product
Godsdiensten: R.Kath. 36%, Prot. 27%, onkerkelijk 33%
Analfabetisme: 1%
BNP: $ 403 mrd (Landbouw 3%, Industrie 27%, Diensten 70%)
Export: $ 184 mrd
Import: $ 171 mrd
Handelspartners: Duitsland, België, Luxem- burg, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, U.S.A.
Op 4 maart werd het Militair Gezag opgeheven, dat sinds de bevrijding formeel de hoogste autoriteit in het land was geweest. De politieke zuivering verliep traag en had ook economische gevolgen. Daarom gaf minister Johannes van Maarseveen (1894-1951) van justitie opdracht om de vele duizenden kleine collaborateurs versneld vrij te laten. Op 9 februari was de Partij van de Arbeid opgericht, een brede fusie van socialisten, christen-democraten en progressieve liberalen (vrijzinnig-democraten). Bij de verkiezingen van juni haalde de PvdA echter maar 29 van de 100 kamerzetels. De Communisten (CPN) wonnen er 10, de liberale Partij van de Vrijheid 6 zetels. Meer dan de helft van de kiezers stemde confessioneel: de rooms-katholieke KVP was met 32 zetels de grootste partij, gevolgd door de protestants-christelijke Anti-Revolutionaire Partij (ARP) met 13. De liberaal-christelijke CHU (Christelijk-Historische Unie) kreeg 8 zetels, de SGP 2. De KVP en de PvdA vormden een "rooms-rood" kabinet onder leiding van Louis Beel (1902-1977). Het was de eerste keer dat de socialisten in Nederland in de regering kwamen.~~~ De belangrijkste taak was de "dekolonisatie" Nederlands Indië. Bij het akkoord van Linggadjati (15 november) moest Nederland het bestuur van de Republiek Indonesia (gevestigd op Java en Sumatra) erkennen en toelaten dat het zich uit het koninkrijk losmaakte. In plaats daarvan werd Indonesië lid van de Unie, een soort gemenebest, samen met Nederland en West-Indië (Suriname, Curaçao, Aruba, Bonaire, St. Maarten, Saba en St. Eustatius).
Het kabinet besloot kosten noch moeite te sparen om Indië voor Nederland te behouden. In de loop van het jaar werd de troepensterkte op Java en andere belangrijke eilanden gebracht op ruim 160.000 man. Daarmee kon op 21 juli een "Politionele Actie" worden ondernomen. Bijna heel Java en Sumatra werden weer onder het Nederlandse gezag geplaatst.~~~ Minister Willem Drees (1886-1988), voorman van de PvdA, zag zijn noodwet goedgekeurd, waarbij alle bejaarde Nederlanders, ongeacht hun arbeidsverleden, een bescheiden pensioen kregen.~~~ G.K. van het Reve (*1923) publiceerde de autobiografische bekentenisroman De Avonden.
Op 6 september werd Kroonprinses Juliana (*1909) ingehuldigd als koningin. Zij volgde haar moeder op, Wilhelmina (*1880-1962), die afstand had gedaan van de troon. Samen met België en Luxemburg, waarmee Nederland samenwerkte in de zogenaamde Benelux (sinds 1944), trad Nederland toe tot de OESO en de West-Europese Unie, een defensiepact met Frankrijk en Engeland. Samen met vertegenwoordigers van de Nederlandse Antillen en Suriname begonnen Nederlandse en Indische onderhandelaars aan de Rondetafelconferentie, teneinde de onderlinge conflicten (vooral de onafhankelijkheid van Indonesië) te bespreken.~~~ Onderwijl ging in Indië de "Tweede Politionele Actie" van start, waaraan ruim 200.000 Nederlandse militairen deelnamen.~~~ Eind juni werd de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) opgericht. Het was een fusie van de Partij van de Vrijheid en progressief-liberalen die de PvdA hadden verlaten. Bij de Tweede Kamer-verkiezingen behaalde de PvdA een overwinning. Drees werd Minister-president.~~~ Samen met Belgische en Deense schilders vormden Karel Appel (*1921) en Constant (*1920) de Cobragroep, en leidden daarmee en belangrijke vernieuwing in beeldende kunst in.~~~ Op de Olympische Spelen in Londen won Fanny Blankers-Koen (*1918) 4 gouden medailles voor atletiek.~~~ Tijdens de eerste Assemblée van de Wereldraad van Kerken (in Amsterdam) werd ds. W.A. Visser 't Hooft (*1900-1985) gekozen tot voorzitter.
Samen met de andere Beneluxstaten trad Nederland toe tot de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO), opgericht om een aanval van de Sovjet-Unie en haar satellietstaten te kunnen weerstaan. Daarmee verliet Nederland definitief zijn traditionele neutraliteitspolitiek. Het verlies van Nederlands-Indië vergemakkelijkte deze stap. Op 27 december vond de soevereiniteitsoverdracht aan de regering van Indonesië plaats.~~~ De bezorgdheid en angst over de uitholling van de Nederlandse staat en samenleving door een communistische "vijfde colonne" leidde tot de oprichting van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD). Voor de duur van de "Koude Oorlog" (tot de desintegratie van de Sovjet-Unie na 1986) bleef deze angst levend.~~~ Ten opzichte van de Amerikaanse dollar werd de Nederlandse gulden gedevalueerd (2,65 tot 3,80 per dollar), teneinde de export te stimuleren.~~~ In Nederland reden ongeveer 100.000 personenauto's rond.
In augustus stuurde Nederland een bataljon vrijwilligers naar Korea, om daar met eenheden van onder andere de V.S., Engeland, Frankrijk, België, Australië en Colombia, onder bevel van de Verenigde Naties te vechten voor het behoud van de democratie in Zuid-Korea. Commandant van het Nederlandse bataljon was luitenant-kolonel Marinus Den Ouden (1909-1951).~~~ De wet op de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisatie (PBO) werd van kracht, waarbij alle producenten in bepaalde bedrijfstakken (vooral in de landbouw en veeteelt) zich moesten aansluiten. Veel boeren beschouwden deze maatregel als autoritair en corporatistisch. De nieuw opgerichte Sociaal-Economische Raad (SER) werd het belangrijkste contactorgaan tussen bedrijfsleven en overheid. Bij de zogenaamde Derde Loonronde werden de lonen en salarissen met 5% verhoogd. De Nederlandse bevolking telde 9,7 miljoen mensen.
Nederland trad als medeoprichter toe tot de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), waarbij een gemeenschappelijke Europese markt voor steenkool en staal werd gevormd. De andere landen waren Frankrijk, West-Duitsland, Italië, België en Luxemburg.~~~ In januari kwam het kabinet ten val omdat het Nieuw-Guinea-beleid van minister Dirk Stikker (1897-1979) van Buitenlandse Zaken werd afgekeurd. In de nieuwe coalitie deed de VVD niet meer mee. De plaats van de VVD werd ingenomen door de ARP. Drees werd opnieuw minister-president. In de loop van het jaar arriveerden de eerste Molukkers in Nederland (ca. 12.000). Zij hadden gediend in het KNIL (Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger) en vreesden represailles van de Indonesische regering.~~~ In maart werd een begin gemaakt met reguliere televisie-uitzendingen via de zendmast bij Lopik (Utrecht).~~~ Willem Frederik Hermans (1921-1995) publiceerde Ik heb altijd gelijk en werd aangeklaagd (en vrijgesproken) wegens belediging van rooms-katholieken.~~~ De Brabantse wielrenner Wim van Est was de eerste Nederlander die in de Tour de France de Gele Trui won. Na zijn val in een ravijn (70 meter), moest hij echter de wedstrijd staken.
Bij de Tweede Kamer-verkiezingen van juni werd de PvdA eindelijk de grootste partij in Nederland. De populariteit van Drees had hier in belangrijke mate toe bijgedragen.~~~ Dankzij de opening van het Amsterdam-Rijnkanaal kreeg de haven van Amsterdam een directe waterverbinding met het Duitse Roergebied. Met deze verbinding werd een oude droom gerealiseerd. Wijlen NSB-leider Mussert was een pleitbezorger geweest van dit project.~~~ Eerste uitzendingen van de komische radiohoorspelserie De familie Doorsnee, geschreven door Annie M.G. Schmidt (1911-1995).~~~ De distributie van koffie werd beëindigd.
Op 1 februari werden Zeeland, West-Brabant en de Zuid-Hollandse eilanden getroffen door een watersnoodramp, veroorzaakt door de combinatie van hoog water en een sterke storm. Honderden vierkante kilometers land kwamen onder water te staan, 1800 mensen verdronken, alsmede tienduizenden stuks vee. Deze ramp was een van de belangrijkste nationale gebeurtenissen van na de Tweede Wereldoorlog. De Nederlanders werden sterker aaneengesmeed door gevoelens van solidariteit en sympathie voor de slachtoffers.~~~ Annie M.G. Schmidt publiceerde het eerste deel van Jip en Janneke, een serie over een stel ondeugende kleuters, een van de klassieken van de Nederlandse jeugdliteratuur.~~~ De Groningse geleerde Frits Zernike (1888-1966) ontving de Nobelprijs voor Natuurkunde voor zijn uitvinding van de fasecontrastmicroscoop.
Met de in werkingtreding van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden kregen de resterende Nederlandse koloniën in de West (Suriname en de Antillen) zelfbestuur. Alleen defensie en buitenlandse zaken ressorteerden voortaan onder de "koninkrijksregering". Ter versterking van de Nederlandse luchtverdediging werd op de basis Soesterberg een Amerikaans jachteskader (squadron) gestationeerd.~~~ De Nederlandse bisschoppen publiceerden een mandement met de titel De Katholieken in het openbare leven van deze tijd, waarin gewaarschuwd werd tegen het lidmaatschap van de PvdA. Deze polariserende verklaring was natuurlijk wel verwonderlijk in een tijd dat het land werd geregeerd door coalities van rooms katholieken en socialisten.~~~ Met de invoering van de nieuwe spelling van De Vries en Te Winkel werd voor het eerst de officiële schrijfwijze in het Nederlandse taalgebied (inclusief België) gestandaardiseerd.~~~ Op 31 december hield Wim Kan (1911-1983) zijn eerste oudejaarsavondconférence, die direct op de radio werd uitgezonden.
De kabinetsvoorstellen om de inkomstenbelasting te verlagen werden aanvankelijk verworpen door de Tweede Kamer. De regering bood haar ontslag aan, maar kwam binnen een maand op die beslissing terug na intern beraad. Daarna werden de voorstellen aangenomen, waarbij ook de huren met 10% werden verhoogd.~~~ De F-27 Friendship, een tweemotorig passagiers- en transportvliegtuig van Fokker maakte zijn eerste vlucht. Van dit toestel werden uiteindelijk ongeveer 1000 exemplaren gebouwd, waarmee het een van de succesvolste naoorlogse civiele vliegtuigen was.~~~ Johnny Jordaan (1924-1989), een Amsterdamse volkszanger, werd de populairste Nederlandse platenartiest met een single van De Parel van de Jordaan en Bij ons in de Jordaan.~~~ Tijdens het pinksterweekeinde ontstond bij het verkeersplein (rotonde) Oudenrijn de eerste snelwegfile.
Grote commotie ontstond, toen bleek dat Koningin Juliana de gebedsgenezeres Greet Hofmans (1894-1968) tot haar vertrouweling had gemaakt. De vorstin hoopte dat met de hulp van mevr. Hofmans de kleine Prinses Christina (toen nog Marijke), die bijna blind was, beter zou kunnen zien. Aangezien echter het gevaar bestond dat mevr. Hofmans via Koningin Juliana invloed zou krijgen op het landsbestuur, moest zij uit Paleis Soestdijk (waar zij haar intrek had genomen), vertrekken. Na een grondwetswijziging werd het aantal zetels in de Tweede Kamer verhoogd van 100 naar 150.~~~ Op de Dam in Amsterdam werd het nationale monument onthuld ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het was een werk van de beeldhouwer John Raedecker (1885-1956).~~~ In Eindhoven werd een Technische Hogeschool gesticht, de tweede na Delft (tegenwoordig heet deze instelling Technische Universiteit Eindhoven).~~~ De Koninklijke Landmacht veranderde van uiterlijk. Het Engelse uniform en de platte Engelse helm werden afgeschaft en vervangen door de Amerikaanse helm en een uniform van Amerikaanse snit.~~~ Nederland was het enige land dat weigerde deel te nemen aan de Olympische Spelen in Melbourne, uit protest tegen de Sovjet-invasie van Hongarije.
In februari besloot het kabinet de overheidsuitgaven drastisch te beperken omdat deze sterker waren gestegen dan het BNP.~~~ De wet die bepaalde dat een getrouwde vrouw handelingsbekwaam was, werd van kracht. De Algemene Ouderdomswet (AOW), opgesteld door minister Jacobus Suurhoff (1905-1967) van sociale zaken en werkgelegenheid trad in werking. Door deze wet moesten alle werknemers in Nederland pensioenpremie gaan betalen.~~~ In januari werd de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) opgericht, een linkse partij die zich onder het motto "socialisme zonder atoombom" inzette voor een humane en vreedzame maatschappij.
Het verdrag van Rome, waarmee de Europese Economische Gemeenschap (EEG) werd gesticht, trad in werking. Met dit verdrag hadden de ondertekenaars (de Benelux, Frankrijk, Duitsland en Italië) besloten tot de oprichting van een gemeenschappelijke markt. De EGKS werd een onderdeel van deze gemeenschap.~~~ Een kabinetscrisis maakte een einde aan het derde kabinet Drees. De regering kwam ten val door een belastingconflict.~~~ Onder invloed van de voortgaande "destalinisatie" in de Sovjet-Unie en haar satellietstaten kwam ook de CPN onder druk te staan. Het leidde tot een schisma in de partij.~~~ W.F. Hermans publiceerde De donkere kamer van Damokles, door velen beschouwd als zijn meesterwerk.
De vervroegde kamerverkiezingen van maart brachten een nieuwe politieke partij in de Tweede Kamer: de Boerenpartij, aangevoerd door "Boer" Hendrik Koekoek (1912-1987). Deze zogenaamde single issue partij verzette zich vooral tegen de Publiekrechtelijke Bedrijfsorganisaties en het Landbouwschap, die de handelingsvrijheid van de producenten (boeren) sterk beperkten. In mei werd een christelijk-liberaal kabinet gevormd (bestaande uit KVP, ARP, CHU en VVD) onder leiding van de KVP'er Jan de Quay (1901-1985). De nieuwe regering besloot de controle op lonen en prijzen te versoepelen en in het algemeen het ingrijpen van de overheid in de economie te beperken.~~~ De Algemene Weduwen- en Wezenwet (AWW) trad in werking. Alle werknemers moesten daarvoor premie gaan betalen.~~~ Bij Slochteren in de provincie Groningen werd een grote voorraad aardgas ontdekt. ~~~ Ter vervanging van de Hawker Hunter prefereerde de Luchtmacht de Amerikaanse Lockheed F-104 Starfighter boven de Franse Mirage III. Vooral politieke motieven gaven de doorslag.~~~ Het Nederlands Dans Theater splitste zich af van het Nationaal Ballet. Eerste leider was Hans van Manen (*1932), een van de belangrijkste moderne choreografen, met een internationale faam.
Via een staatsverdrag met de Duitse Bondsrepubliek werden enkele kleine gebieden die in 1949 waren geannexeerd (Elten en Tudderen) weer teruggegeven. West-Duitsland zou Nederland 280 miljoen D-mark betalen als compensatie en als schadeloosstelling voor Nederlandse oorlogsslachtoffers.~~~ In december kwam het kabinet De Quay ten val vanwege de woningbouwpolitiek. Na een geslaagde lijmpoging kon het echter weer na korte tijd doorregeren.~~~ Sinds 1950 bedroeg de groei van het BNP per jaar gemiddeld 4,9%, een van de hoogste groeicijfers in Europa.~~~ Vanaf een zendschip voor anker voor de Scheveningse kust begonnen in mei de uitzendingen van de Vrije Radio Omroep Nederland, beter bekend als Radio Veronica. Het repertoire bestond hoofdzakelijk uit Amerikaanse en Engelse lichte muziek ("rock" en "pop").
In maart werd de gulden gerevalueerd in navolging van de D-mark. Daarmee kwam ook de nauwe verwevenheid van de Nederlandse economie met de West-Duitse tot uitdrukking.~~~ Hoewel er grote vraag was naar arbeid werd voor ambtenaren de vrije zaterdag (5-daagse werkweek) ingevoerd. Het tekort op de arbeidsmarkt probeerde men op te vullen door "gastarbeiders" aan te trekken uit Spanje en Italië.~~~ In het voorjaar werd in het kader van de "Samen-op-weg-beweging" de basis gelegd voor de uiteindelijke vereniging van de Nederlandse protestantse kerken.
De door de VN en de USA afgedwongen bestuursoverdracht op Nieuw Guinea bracht de Nederlandse opinie in rep en roer. Afgesproken was dat de bevolking van deze laatste Nederlandse kolonie in Azië zelf zou mogen beslissen over zijn politieke toekomst. In afwachting van een volksraadpleging zou Indonesië zo lang het bestuur waarnemen.~~~ In Zwolle werd de miljoenste naoorlogse woning in gebruik genomen.
De algemene verkiezingen brachten winst voor de PSP en de Boerenpartij. Het was bijzonder moeilijk een nieuw kabinet te vormen. Na vier vergeefse pogingen van andere formateurs slaagde tenslotte de KVP'er Victor Marijnen (1917-1975) erin, een regering te vormen, maar zonder de PvdA. Met grote voortvarendheid ging het nieuwe kabinet aan de slag en liet de grondwet veranderen: stemrecht kregen alle Nederlanders van 21 jaar en ouder. Het wetsontwerp van minister van onderwijs Jo Cals (1914-1971), waarbij het gehele middelbaar onderwijs drastisch werd hervormd (de Mammoetwet), werd door de Tweede Kamer goedgekeurd.~~~ Studenten van de Katholieke Universiteit Nijmegen richtten de Studenten Vakbeweging (SVB) op. Volgens sommigen was dit de eerste manifestatie van het studentenprotest, dat in de jaren 1960 voor onrust en vernieuwing zorgde in het hoger onderwijs.~~~ In de loop van het jaar moesten tal van bedrijven hun werknemers hogere lonen gaan betalen. Dit was het begin van een algehele stijging van lonen en prijzen, waardoor de productiekosten in Nederland eveneens sterk stegen.~~~ Bert Haanstra (1916-1997) oogstte een groot succes met Alleman, een documentaire over het dagelijks leven van de Nederlanders.
Het voorgenomen huwelijk van Prinses Irene (*1939) met de Spaanse troonpretendent Carlos Hugo de Bourbon-Parma (*1930) was zeer controversieel. De rooms-katholieke prins was tevens leider van de Carlistenbeweging, een conservatief monarchistische organisatie met een grote aanhang in het Baskenland en Navarra. Prinses Irene deed afstand van haar rechten op de Nederlandse troon, aangezien zij geen toestemming had gevraagd aan de Staten-Generaal.~~~ De uitzendingen van het op een boorplatform voor de Scheveningse kust gelegen onafhankelijke televisiestation REM (met veel reclame), werden nog hetzelfde jaar beëindigd. Het parlement had in allerijl een anti-REMwet goedgekeurd, waarmee het monopolie van de televisie-uitzendingen van de publieke omroep voorlopig was gegarandeerd.~~~ Uit de fusie van de Nederlandse handelmaatschappij en de Twentsche Bank ontstond de Algemene Bank Nederland (ABN). Er reden in Nederland 1 miljoen auto's rond.~~~ In Enschede werd de derde Technische Hogeschool gesticht (tegenwoordig Technische Universiteit Twente).~~~ Op de Olympische Spelen in Tokio won Anton Geesink (*1934) een gouden medaille bij het Judo.~~~ Een optreden van de Engelse groep The Rolling Stones in het Scheveningse Kurhaus moest na een kwartier worden gestopt omdat het publiek de zaal begon af te breken.
Het kabinet Marijnen kwam ten val door het omroepbeleid. De inzet van het conflict waren de criteria voor toelating van omroepverenigingen tot het publieke bestel. De organisatoren van de REM hadden namelijk meteen na de eliminatie van hun zender een nieuwe niet aan een bestaande "zuil" gebonden omroepvereniging, opgericht, de TROS, waarmee hetzelfde soort programma's moest worden uitgezonden als via de REM: vooral buitenlandse series, licht amusement en showprogramma's. Onder leiding van de KVP'er Cals kwam een nieuwe regering tot stand, waaraan ook de PvdA weer deelnam. In de nieuwe regering was voor het eerst een ministerspost gecreëerd voor Ontwikkelingshulp.~~~ Ter vervanging van de Armenwet trad de Bijstandswet in werking, waarbij armlastigen recht hadden op een uitkering uit de collectieve middelen.~~~ Bij het Nationaal Ballet, onder leiding van Sonia Gaskell (1904-1974) ging Monument voor een gestorven jongen in première, van de hand van Rudi van Dantzig (*1933), die samen met van Manen een eigen Nederlandse ballettraditie heeft gevestigd.
Op 10 maart trouwde Prinses Beatrix (*1938) in Amsterdam met de Duitse diplomaat Claus von Amsberg (Prins Claus, *1926). Tijdens de rijtoer door de stad werden rookbommen gegooid en werd er gedemonstreerd. Leden van de anarchistische Provobeweging, de met niet gewelddadige provocaties de openbare orde omver wilden werpen, speelden een hoofdrol. Op 14 en 15 juni ontaardde een demonstratie van bouwvakkers, die de uitbetaling eisten van hun vakantiebonnen, tot een regelrecht oproer. Het gebouw van de Telegraaf werd belegerd.~~~ Tijdens de "Nacht van Schmelzer" viel het kabinet-Cals. Norbert Schmelzer (*1921), fractieleider van de KVP, weigerde de begrotingsplannen van het kabinet goed te keuren, omdat hij vond dat er teveel geld werd uitgegeven. De regering werd voorlopig waargenomen door een interim-kabinet onder leiding van Jelle Zijlstra (*1918, ARP). Uit onvrede met de Nederlandse politiek en vanuit de wens, vernieuwingen in het bestel door te voeren, werd door Hans van Mierlo (*1931) en Hans Gruyters (*1931) de politieke partij Democraten 66 (D'66) opgericht. Deze nieuwe partij liet zich vooral inspireren door Amerikaanse voorbeelden (tweepartijenstelsel, gekozen minister-president, gekozen burgemeester, districtenstelsel). Binnen de PvdA vormde zich een radicale vleugel, "Nieuw-Links", die onder andere de monarchie wilde afschaffen. Verder wilden de aanhangers van deze vleugel de inkomens drastisch nivelleren en een volledige vergoeding van de studiekosten.
Bij de kamerverkiezingen boekte de ARP winst. De splinternieuwe partij D'66 behaalde 7 zetels, mede door de populariteit van van Mierlo bij vrouwelijke en jeugdige kiezers. De KVP en de PvdA verloren. Er werd een kabinet gevormd onder leiding van KVP'er Piet de Jong (*1915).~~~ De Wet op de Arbeidsongeschiktheid (WAO) trad in werking. Deze wet regelde de uitkeringen aan werknemers, die op de een of andere manier niet meer in staat waren om te werken.~~~ De publicatie van De SS'ers, door Armando (*1929) en Hans Sleutelaar (*1935), een serie vraaggesprekken met Nederlandse SS-vrijwilligers, veroorzaakte een storm van verontwaardiging. De herinnering aan de grootscheepse en dikwijls ideologisch gemotiveerde collaboratie met de nazi's was voor de meeste Nederlanders onwelkom en uiterst onaangenaam.~~~ De jeugdtelevisieserie Ja zuster, nee zuster, geschreven door Annie M.G. Schmidt, met muziek van Harry Bannink (1929-1999) en uitgezonden door de VARA, bereikte snel een ongekende populariteit.~~~ Het eerste Nederlandse "klaverblad", het verkeersknooppunt Oudenrijn, werd voor het autoverkeer opengesteld.
De zogenaamde Mammoetwet trad in werking. Daarmee werden het hele middelbaar onderwijs veranderd. De nieuwe schooltypen VWO, HAVO en MAVO kwamen in de plaats van Gymnasium, HBS, MMS en MULO. Het was de bedoeling, dat leerlingen in het nieuwe systeem gemakkelijker en zonder veel tijdverlies konden doorstromen naar de hogere onderwijsvormen, als ze daartoe in staat waren. In de praktijk bleek daar echter niet veel van terecht te komen, en leidde de hervorming tot een verlaging van het onderwijsniveau over de hele linie. Vooral het onderwijs in de klassieke talen en de moderne talen Frans en Duits werd de dupe van de hervorming.~~~ Een aantal linkse KVP'ers scheidde zich af van de partij en stichtte de Politieke Partij Radicalen (PPR).~~~ Als onderdeel van de Nederlandse vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH) werd de Rutgersstichting opgericht voor advies en voorlichting op het gebied van seksualiteit.~~~ De kerncentrale van Dodewaard werd in gebruik genomen. In 1997 werd de centrale weer gesloten.~~~ Jan Janssen (*1940) won als eerste Nederlander de Tour de France.
In Tilburg werd de Katholieke Hogeschool door studenten bezet. Amsterdamse studenten bezetten het Maagdenhuis, het bestuursgebouw van de Gemeentelijke Universiteit. Met hun acties wilden de studenten de overheid ertoe dwingen, het bestuur van het Hoger Onderwijs te democratiseren. De studenten eisten inspraak op alle bestuursniveaus.~~~ Op 30 mei ontaardde een staking in de haven van Curaçao in een volksopstand, waarbij een gedeelte van de historische binnenstad van Willemstad in vlammen opging. Nederlandse mariniers moesten ijlings worden ingevlogen om orde en rust te helpen herstellen.~~~ Op 1 januari werd de Belasting op de Toegevoegde Waarde (BTW) ingevoerd. Veel producten en diensten werden daardoor tussen de 10% en 20% duurder. De BTW werd overigens in alle landen van de EEG ingevoerd.~~~ In Amsterdam werd de feministische beweging Dolle Mina opgericht.~~~ Met de Aktie Tomaat begon een beweging, die erop was gericht het toneel te hervormen. De actievoerders, jonge acteurs, wilden een ander repertoire en een grotere mate van inspraak.~~~ De Koninklijke Landmacht ontving de eerste Duitse Leopard tanks ter vervanging van de Engelse Centurion tanks.~~~ De Rotterdamse econoom Jan Tinbergen (1903-1994) ontving een Nobelprijs voor Economie.
Bij de parlementsverkiezingen won de pas opgerichte partij Democratisch Socialisten 1970 (DS'70) in een keer 8 zetels. De partij was opgericht door leden van de rechtervleugel van de PvdA, die het oneens waren met de nieuwe radicaal-linkse koers. Leider van de partij was Willem Drees jr. (*1921), zoon van de minister-president uit de jaren 1940 en 1950. DS'70 begon meteen als regeringspartij in het kabinet van Barend Biesheuvel (*1920, ARP), waaraan verder ook de KVP, CHU en de VVD deelnamen.~~~ De Amsterdamse voetbalclub Ajax won de Europacup voor landskampioenen. Daarmee begon ook de roem van het "totaalvoetbal" van trainer Rinus Michels (*1928), gedragen door onder anderen Johan Cruijff (*1947), Nederlands grootste voetballer en een van de beste spelers uit de geschiedenis van deze sport. Ook de volgende twee jaar won Ajax de Europacup.~~~ De NVSH, die sinds 1970 bemiddelde bij aanvragen voor abortus, opende speciale abortusklinieken in Den Haag en Zwolle. De Tweede Kamer schrapte artikel 248bis uit het Wetboek van Strafrecht, dat seksueel contact verbood tussen meerderjarigen en minderjarigen van hetzelfde geslacht. De vereniging van homoseksuelen COC veranderde van doelstelling en naam en heette voortaan "Nederlandse Vereniging tot Integratie van Homoseksualiteit COC".
Na een breuk in de regering, waarbij de ministers van DS'70 aftraden, schreef minister-president Biesheuvel vervroegde verkiezingen uit, waaraan voor het eerst personen vanaf 18 jaar konden deelnemen. Winst was er voor de VVD, PvdA en de PPR. De nieuwe partijen D'66 en DS'70 verloren, evenals de KVP en de CHU.~~~ Wim Kok (*1938) werd voorzitter van het NVV, de grootste vakbond van het land.~~~ De speelfilm Turks Fruit, van Paul Verhoeven (*1938) naar de gelijknamige roman van Jan Wolkers (*1925), met Monique van de Ven (*1952) en Rutger Hauer (*1944) in de hoofdrollen, sloeg alle records en werd de meestbezochte Nederlandse film aller tijden. Wim de Bie (*1939) en Kees van Kooten (*1941) maakten het eerste van een groot aantal satirische programma's voor de VPRO.
Op 11 mei werd na een formatieperiode van 164 dagen het kabinet-Den Uyl gevormd, bestaande uit PvdA, PPR, D'66 en de KVP en ARP. De kamerfracties van de twee confessionele partijen beloofden slechts een voorwaardelijke steun aan de nieuwe regering. Voor deze constructie werd de term "gedogen" bedacht. Minister-president Joop Den Uyl (1919-1987) hoopte Nederland te veranderen in een meer egalitaire samenleving waarin ook de zorg voor het milieu centraal moest staan.~~~ In oktober werd Nederland getroffen door een olie-embargo van Arabische olie-exporterende staten. Overigens werd de olieprijs drastisch verhoogd door de OPEC, de organisatie van olie-exporterende landen. Daarvan profiteerde ook het aardgas exporterende Nederland, want de aardgasprijs was gekoppeld aan de olieprijs. Nederland kon daardoor in zekere zin ook beschouwd worden als een OPEC-land. In antwoord op de dreigende schaarste aan aardolie verbood de regering in september het gebruik van de auto door particulieren. Op deze "autoloze zondagen" bood Nederland voor velen een bijna idyllische aanblik.
Op basis van de grote overwinning bij de gemeenteraadsverkiezingen in het hele land werden in tal van grote steden linkse bestuurscolleges gevormd.~~~ Bij het Wereldkampioenschap voetbal dat in West-Duitsland werd gehouden, eindigde het Nederlands elftal op de tweede plaats. In de finale in München verloor het van de "Mannschaft" met 1:2. De nederlaag was voor talloze Nederlanders diep traumatisch, omdat Oranje tijdens het toernooi veruit het beste en sprankelendste spel had laten zien en onder TV-kijkers over de hele wereld bewondering en sympathie had geoogst.
In juli verkreeg Suriname de onafhankelijkheid. Minister-president Joop den Uyl greep de kans aan de kolonie kwijt te raken zowel om ideologische als om politieke redenen. Nederland beloofde Suriname miljarden guldens ontwikkelingshulp, de hoogste hulp per hoofd van de bevolking, tot dan toe ooit toegewezen. Tal van Surinamers hadden weinig fiducie in de levensvatbaarheid van een eigen, zelfstandige staat. Tienduizenden vestigden zich op de valreep in Nederland zolang dat nog kon omdat ze Nederlands staatsburger waren.~~~ Het tekort op de begroting bereikte een recordbedrag van ruim 15 miljard gulden. Minister van Financiën Wim Duisenberg (*1935) wilde dit tekort ("het Gat van Duisenberg") opvangen door de minder uit te geven in de collectieve sector.~~~ In december werd de Federatie Nederlandse vakverenigingen (FNV) gesticht, een fusie van het NVV en het NKV.~~~ Na Amerikaanse chantage (waarbij de winstgevende luchtlijn van de KLM op New York onder druk werd gezet), ging het ministerie van Defensie akkoord en koos voor het gevechtsvliegtuig F-16 als opvolger voor de Lockheed Starfighter. De Amerikaanse fabriek General Dynamics beloofde de Nederlandse industrie flinke compensatieorders en een aandeel in de bouw en assemblage van de toestellen. Met de F-16 koos Nederland opnieuw voor een Amerikaans toestel in plaats van een Europees vliegtuig.
In februari werd de publieke opinie geschokt door de Lockheedaffaire. Daarbij bleek dat de Amerikaanse vliegtuigfabrikant Lockheed steekpenningen ter waarde van 1 miljoen gulden had betaald aan een zekere "Victor Baarn," achter welk pseudoniem Prins Bernhard (*1911) schuil ging. In ruil voor het geld had de Prins de aanschaf van Lockheed toestellen bepleit. Nadat de zaak door een speciale commissie was onderzocht, moest de Prins zijn functie van Inspecteur-generaal van de Koninklijke Luchtmacht neerleggen. Het was extra vernederend voor hem, dat hij voorlopig niet meer in het openbaar in enig militair uniform mocht verschijnen.~~~ In september besloten de grote Christelijke partijen KVP, ARP en CHU samen te gaan in één algemene Christelijke partij, het Christen-democratisch Appèl (CDA). De rooms-katholieke jurist Dries van Agt (*1931, minister van justitie in het kabinet-Den Uyl) werd aangewezen als lijsttrekker bij de aanstaande verkiezingen.
Op 22 maart struikelde het kabinet-Den Uyl over de grondpolitiek. De CDA-ministers traden af omdat zij vonden dat boeren wier landbouwgrond werd onteigend, een te lage vergoeding kregen. Op 25 mei vonden kamerverkiezingen plaats. De PvdA kreeg 53 zetels, het CDA 49 en de VVD 28. Na een langdurige en uiterst moeizame formatieperiode (208 dagen) werd tenslotte in december een nieuwe regering gevormd van CDA en VVD, met Van Agt als minister-president.~~~ De P.C. Hooftprijs voor Nederlandse letterkunde werd toegekend aan Simon Carmiggelt (1913-1987).
De fractieleider van het CDA, Willem Aantjes (1923), van oorsprong ARP-lid, werd gedwongen de politiek te verlaten, nadat bekend was geworden dat hij in 1944 vrijwillig dienst had genomen bij de Germaansche SS, een Nederlands nazi-hulpkorps. Aangezien Aantjes, evenals veel andere voormalige ARP-leden, behoorde tot de linkervleugel van het CDA, is het aannemelijk dat hij het slachtoffer is geworden van een vorm van zuivering in de partij.~~~ In de zomer werd het Nederlands voetbalelftal opnieuw tweede op het Wereldkampioenschap, dat dit maal gespeeld werd in Argentinië. Johan Cruijff had geweigerd voor de selectie uit te komen.
Grote controverse ontstond naar aanleiding van het verzoek van de VS en de NAVO om in Nederland 48 kruisraketten te mogen plaatsen als antwoord op een nieuwe generatie mobiele kernraketten voor de middellange afstand, die de Sovjet-Unie in dienst had genomen. Het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) speelde een centrale rol bij het brede volksverzet, dat tegen het NAVO-besluit was ontstaan.~~~ Een nieuwe sterke verhoging van de olieprijs door de OPEC-landen veroorzaakte opnieuw een "oliecrisis", evenals in 1973, zij het minder ingrijpend. Ook nu profiteerde Nederland weer van de prijsverhoging en verhoogde de prijs voor het aardgas.
Bij de kamerverkiezingen van 26 mei behaalde D'66 de grootste stemmenwinst. Na een formatie van ruim drie maanden werd het tweede kabinet-Van Agt gevormd, een coalitie van CDA, PvdA en D'66.
Bij de kabinetscrisis van 12 mei verlieten de ministers van de PvdA de regering na een felle onenigheid over de economische politiek. De twee overgebleven coalitiepartners CDA en D'66 gingen door als minderheidskabinet, het derde kabinet-Van Agt. Na de verkiezingen van september kwam de PvdA echter weer als grootste uit de bus. De VVD, geleid door de jeugdige, dynamiek uitstralende Ed Nijpels (*1950), boekte de grootste zetelwinst. In november vormde Ruud Lubbers (*1939) een kabinet van CDA en VVD.~~~ Aan het eind van het jaar ging het OGEM-concern failliet. De banen van 20.000 werknemers kwamen op de tocht. Het faillissement werd veroorzaakt door wanbeleid dat de concernleiding bovendien had proberen te verdonkeremanen.
Op 17 februari werd de grondwet afgekondigd, waarbij de organisatie van de staat op tal van terreinen drastisch werd hervormd. Volgens artikel 1 van de nieuwe grondwet was discriminatie op grond van ras, huidskleur, godsdienst illegaal en strafbaar. Daarin kwam tot uitdrukking dat Nederland een immigratieland was geworden, met grote aantallen nieuwkomers uit de voormalige koloniën, Noord-Afrika en Azië, en dat discriminatie dagelijkse realiteit was geworden.~~~ In juni nam het kabinet het besluit, Amerikaanse kruisraketten te stationeren op de basis Woensdrecht in Noord-Brabant.~~~ Ondanks overheidssubsidie van 3 miljard gulden ging het Rijn-Schelde-Verolmeconcern failliet. Het concern was in 1971 op verzoek van de regering gevormd om de scheepsbouw te rationaliseren, maar de markt voor de grote tankers die het bedrijf bouwde, was daarna ingezakt. Begin van de zogenaamde ABP-affaire, die zich voorsleepte tot 1987. Hierbij bleek dat het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds zich op grote schaal schuldig maakte aan illegale onroerend goed transacties. Enkele werknemers van het ABP sluisden ook grote sommen geld naar hun privé-rekeningen op de Kanaaleilanden.
Op 20 april demonstreerden honderdduizenden mensen in Den Haag tegen de stationering van kruisraketten in Woensdrecht. Het was de grootste demonstratie die ooit in Nederland was gehouden. Bij velen leefde de angst, dat de drempel voor een nucleaire oorlog zou worden verlaagd, omdat de Amerikanen bij een eventuele aanval van het Warschaupact niet meer automatisch intercontinentale raketten vanaf het eigen grondgebied op de Sovjet-Unie zouden afvuren. In plaats daarvan waren velen bang dat de VS, in de woorden van de Belgische socialist Louis Tobback (*1938), Europa zou "verdedigen tot de laatste Europeaan."~~~ Simon van der Meer (*1925) kreeg een Nobelprijs voor natuurkunde.
De Tweede Kamer kreeg een lijst aangeboden met 3,7 miljoen handtekeningen tegen de stationering van kruisraketten. Evenmin als de massale demonstratie tegen de kruisraketten sorteerde dit petitionnement enig effect.
Erich Honecker, partijleider van de SED en sterke man van de DDR bracht een officieel bezoek aan Nederland en werd ontvangen door Koningin Beatrix.~~~ In de Tweede Kamer werd gedebatteerd over de levering van marinevaartuigen aan Koeweit, een bondgenoot van Irak in de oorlog tegen Iran. De kamer stemde massaal voor.
Begin mei werd het tweede kabinet Lubbers door VVD-leider Joris Voorhoeve (*1945) ten val gebracht. De VVD weigerde de vergaande milieuplannen van de regering goed te keuren. Bij de algemene verkiezingen van 6 september traden weinig veranderingen op. Het CDA behield zijn 54 zetels, de PvdA bleef op 49. De VVD verloor 5 zetels. De winnaars waren D'66 (van 9 naar 12) en pas opgerichte partij Groen Links (van 3 naar 6). Op basis van een krappe meerderheid van 76 zetels kwam een nieuwe coalitie tot stand van CDA en PvdA.~~~ Op 27 januari werden de "Twee van Breda," uit de Bredase strafgevangenis ontslagen. Dit waren Ferdinand aus der Fünten en Franz Fischer, Nazi oorlogsmisdadigers wier doodvonnis was veranderd in levenslang.~~~ In het najaar begon de nieuwe commerciële zender RTL 4 met de uitzending van Goede Tijden Slechte Tijden, de eerste Nederlandse Soap Opera in Amerikaanse stijl. Het programma werd geproduceerd door Joop van den Ende (*1942) en John de Mol.
In februari besloot de Tweede Kamer om Nederlandse troepen ter beschikking te stellen van de "vredesmissie" van de VN in het voormalige Joegoslavië. Daarvoor kwam de "Luchtmobiele Brigade" in aanmerking, een snelle interventie-eenheid die was opgericht om de pijn van de beoogde drastische bezuinigingen voor de landmacht wat te verzachten.~~~ Op 4 oktober stortte een vrachtvliegtuig van de Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al neer op een flat in de Amsterdamse wijk De Bijlmermeer, waarbij ongeveer 50 personen omkwamen. Duizenden anderen kregen niet lang daarna gezondheidsproblemen, die in verband werden gebracht met de (geheime) lading van het toestel.
Na een langdurig en controversieel debat keurde de Eerste Kamer met een krappe meerderheid een wet op de vrijwillige euthanasie goed. Daarbij werden de wettelijke normen voor strafbaar handelen enigszins verruimd.~~~ De vrachtautofabriek DAF in Eindhoven ging failliet en 5500 werknemers stonden op straat. Ongeveer de helft kon weer aan de slag bij een herboren onderneming, die met behulp van de banken en een nationale bedrijvencollecte was opgericht. Directeur Cor Baan van de failliete fabriek werd ook weer directeur van de nieuwe fabriek.
In juli leverde kolonel Karremans, commandant van de 300 Nederlandse VN-troepen die het Bosnische (islamitische) Srebrenica beschermden, de stad over aan de Bosnische Serven van generaal Mladic. Bijna onder het oog van de Nederlandse militairen begonnen de Serven ter plekke meteen moslim-mannen te executeren. Het Nederlandse opperbevel in Den Haag verbood de soldaten elk contact met de pers en probeerde de waarheid over het voorval te verdonkeremanen, onder andere door belastend fotomateriaal te confisqueren en te vernietigen. De Tweede Kamer gelastte een onderzoek naar het voorval.~~~ In het kader van de militaire samenwerking in NAVO-verband besloten Duitsland en Nederland tot de oprichting van een gezamenlijk legerkorps. Het gehele Nederlandse parate leger (het Eerste Legerkorps, bijna 20.000 man) zou permanent worden samengevoegd met Duitse eenheden in een geïntegreerde Duits-Nederlandse commandostructuur. Daarmee verloor de landmacht grotendeels zijn zelfstandigheid. Het nieuwe korps omvatte bijna 40.000 man en 3.500 gepantserde rupsvoertuigen. De Koninklijke Landmacht ontving de eerste "Fritz helmets", de nieuwe Amerikaanse kunststofhelmen, geïnspireerd op de Duitse helm uit de Tweede Wereldoorlog.
Bij de Europese topconferentie in Amsterdam werd geen overeenstemming bereikt over de uitbreiding van de Europese Unie met landen in Oost-Europa. De conferentie was controversieel vanwege de strenge veiligheidsmaatregelen, waarbij 350 personen preventief werden gearresteerd.~~~ Op 23 maart raakten supporters van Ajax en Feyenoord met elkaar slaags bij de autosnelweg A-10 bij Beverwijk. De leider van de Ajax "F-side," Carlo Picornie, werd met hamers doodgeslagen. Op 13 september werd Meindert Tjoelker in Leeuwarden door dronken passanten doodgeschopt. Naar aanleiding daarvan ontstond een discussie over "zinloos geweld" en de openbare veiligheid.~~~ Als gevolg van de varkenspest werden 9 miljoen varkens (60% van het totaal) vernietigd. De schade beliep ruim 4 miljard gulden.
De coalitie haalde een grote overwinning bij de Tweede Kamer-verkiezingen van 6 mei. De PvdA kwam op 45 zetels, de VVD ging naar 38. D'66 verloor 10 zetels. Groen Links verdubbelde zijn stemmen en kwam van 5 op 11 zetels. Het CDA bereikte met slechts 29 zetels een dieptepunt. Op 3 augustus trad het tweede kabinet Kok aan, ook wel "Paars II" genoemd.
