Italië anno 2001
Staatshoofd: Carlo Azeglio Ciampi (1999)
Premier: Giuliano Amato (2000)
Oppervlakte: 301.336 km2
Bevolking: 57.589.000
BNP*) per inwoner: $ 20.090
Hoofdstad: Rome
Munteenheid: Lire
Taal: Italiaans
*) NP: Bruto Nationaal Product
Godsdiensten: Rooms Katholiek bijna 100%
Analfabetisme: 1,5%
BNP: $ 1.157 mrd (Landbouw 2.9%, Industrie 31.5%, Diensten 65,6%)
Export: $ 208 mrd
Import: $ 185 mrd
Handelspartners: Duitsland, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, USA, Spanje, Nederland
Het politieke leven kwam nu echt op gang. De Partito d'Azione (Actiepartij), voortgekomen uit brede lagen van het verzet , hief zichzelf op vanwege grote verdeeldheid onder de leden. In een poging de monarchie te redden, trad koning Victor Emmanuel III (1869-1947) op 9 mei af ten behoeve van zijn zoon Umberto II (1904-1983). In een referendum van een maand later stemden 12 miljoen Italianen tegen de monarchie. Tien miljoen stemden vóór. Ook Umberto trad af. Op 28 juni werd Enrico de Nicola (1877-1959) tot voorlopig staatshoofd gekozen. Met steun van de communisten vormde De Gasperi een nieuwe regering. De communistische leider Palmiro Togliatti (1893-1964) weigerde echter een ministerspost omdat hij de vrijheid wilde behouden de regering te bekritiseren. In september tekende Oostenrijk een verdrag waarin het Alto Adige (Zuid-Tirol) als Italiaans grondgebied erkende.
Binnen de Socialistische Partij heerste verdeeldheid over samenwerking met de communisten. Een meerderheidsgroep onder Pietro Nenni (1891-1980) was tegen samenwerking. Daaraan ging het kabinet De Gasperi ten onder. Bij de vorming van een nieuw kabinet in juni besloot De Gasperi, die de socialisten hard nodig had, de communisten buiten spel te laten. In december keurde de Grondwetgevende Vergadering de nieuwe grondwet goed met 453 tegen 62 stemmen.~~~ Primo Levi (1919-1987) publiceerde Se questo è un uomo(Is dit een mens), een relaas over zijn verblijf in het concentratiekamp.
In april behaalde De Gasperi's Christen-Democratische Partij (Democrazia Christiana) een verkiezingsoverwinning met 48,5% van de stemmen en 53,1% van de zetels in het parlement. Communisten en socialisten, die samen de verkiezingen in waren gegaan, kregen minder dan een derde van alle stemmen, deels omdat de Amerikaanse spionagedienst CIA met behulp van het Vaticaan hen op alle mogelijke manieren had tegengewerkt. De Gasperi kon zijn vijfde kabinet formeren. In mei werd Luigi Einaudi (1874-1961), een vermaard econoom, tot president van de Republiek gekozen. Op 28 juni trad Italië toe tot het Marshallplan. Terwijl de economie lichtpuntjes vertoonde, was de politiek sterk verdeeld. Op 14 juli ontkwam de communistische leider Togliatti aan een aanslag op zijn leven. Massale protestdemonstraties volgden in het hele land. ~~~ De film Ladri di biciclette (Fietsendieven), van Vittorio de Sica (1901-1974), was een hoogtepunt van de neorealistische filmschool. Gino Bartali (1914-2000) won de Tour de France.
Na langdurig kabinetsoverleg besloot Italië toe te treden tot het NAVO-bondgenootschap. Op 13 juli mengde het Vaticaan zich in de binnenlandse politiek door communisten en hun bondgenoten te excommuniceren. Deze maatregel werd door de christen-democraten toegejuicht. Tussen oktober en december heerste er grote sociale onrust in Zuid-Italië (Campania,Calabrië, Apulië). Boerenopstanden tegen grootgrondbezit gingen met bloedige onlusten gepaard. De Gasperi haastte zich het probleem op te lossen en maakte een maatregel ongedaan die de regering in diskrediet had gebracht en koren op de molen was van ultra-linkse krachten. Nieuwe wetgeving moest de omstandigheden op het Zuid-Italiaanse platteland verbeteren. ~~~ De film Riso amaro (bittere rijst) van Giuseppe De Santis (1917-1997), met Silvana Mangano (1930-1989) in de hoofdrol, kwam in circulatie. Fausto Coppi (1919-1960) won de Tour de France, de Giro d'Italia en de klassieker Milaan-Sanremo. Het voltallige eerste elftal van Torino, de kampioen van Italië sinds 1943 en een van de beste teams die het land ooit had gekend, kwam om het leven bij een vliegtuigongeluk even buiten Turijn.
Sociale en economische vraagstukken bleven de politieke agenda bepalen. Onder druk van de linkervleugel van de Christen-Democratische Partij formeerde De Gasperi in januari een nieuw kabinet met sociaal-democraten en republikeinen. Eerder die maand had de politie in Modena zes arbeiders neergeschoten bij een demonstratie tegen fabriekssluiting. In augustus richtte de regering de Cassa per il Mezzogiorno op, een ontwikkelingsbank voor het arme zuiden van Italië.~~~ Italiaans Somalië werd door de Verenigde Naties weer onder Italiaans bestuur gebracht. In tien jaar tijd moest Somalië worden voorbereid op de onafhankelijkheid.~~~ De schrijver Cesare Pavese (1908-1950) pleegde zelfmoord in Turijn. De Torinese voetbalclub Juventus, eigendom van de Fiatfabrieken, werd landskampioen.
De Gasperi overleefde tweemaal een kleine kabinetscrisis (in april en juli) door summiere wijzigingen in de regering. In april werd Italië lid van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal.~~~ In september begon het proces tegen Walter Reder, de Oostenrijkse SS-majoor die verantwoordelijk was geweest voor de massamoord in Marzabotto. Reder kreeg levenslang.
Samen met zijn partners in de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal werd Italië lid van de Europese Defensie Gemeenschap.~~~ Fausto Coppi won zowel de Tour de France als de Giro d'Italia.
In maart keurde het parlement een nieuwe kieswet goed waardoor de partij die meer dan de helft van de uitgebrachte stemmen behaalde, 65% van de parlementszetels kreeg. De verkiezingen van juni leverden de christen-democraten echter niet het resultaat dat ze gehoopt hadden toen ze de wet wijzigden: ze kregen slechts 48,9% van de stemmen. De Communistische Partij werd tweede met 22,6%, gevolgd door de socialisten met 12,7%. De Gasperi slaagde niet in de kabinetsformatie en nam ontslag. Giuseppe Pella (1902-1981), eveneens christen-democraat, nam zijn taak over. Pella voerde een krachtige buitenlandse politiek en drukte een referendum door over vrijhaven Triëst, waarvan het westelijke deel door Britse en het oostelijke deel door Joegoslavische troepen was bezet. Nadat in oktober de Britten hun rechten overdroegen aan Italië, werd Triëst in november het toneel van bloedige demonstraties die op gewelddadige manier door Amerikaanse en Britse militaire politie werden uiteengeslagen. De Verenigde Naties moesten bemiddelen.~~~ Italië kreeg een eigen sex-symbool in de persoon van Gina Lollobrigida (*1927), die een rol speelde in de film Pane, amore e fantasia.
De Italiaanse politiek bleef wisselvallig en onbetrouwbaar. Hoewel de christen-democraten de grootste partij vormden, konden ze niet regeren zonder steun van andere partijen. Er waren kabinetscrises in januari en maart. Uiteindelijk slaagde Mario Scelba (1901-1991) er in maart in een kabinet samen te stellen van christen-democraten, sociaal-democraten, liberalen en republikeinen.~~~ In oktober sloten Italië en Joegoslavië een overeenkomst over Triëst, waarbij de Verenigde Staten en Groot Brittannië zich aansloten: Italië en Joegoslavië namen het burgerlijk bestuur voor hun rekening in hun respectieve zones maar Triëst bleef een vrijhaven. Later in oktober trad Italië toe tot de West-Europese Unie, samen met zijn EG-partners en Groot Brittannië.~~~ In januari begonnen de eerste tv-uitzendingen van de RAI (in 1949 waren de eerste experimentele uitzendingen al begonnen).
In april werd Giovanni Gronchi (1887-1978) met steun van socialisten en communisten tot president gekozen. Gronchi behoorde tot de linkervleugel van de Christen-Democratische Partij. In juni formeerde christen-democraat Antonio Segni (1891-1972) een kabinet met sociaal-democraten en liberalen.~~~ In december werd Italië lid van de Verenigde Naties; daarmee werd het aanzien van Italië in de internationale politiek volledig hersteld.~~~ Met het model Fiat 600 kwam Fiat op de markt met een kleine gezinsauto, waarmee de motorisering van Italië kon beginnen.
Bij plaatselijke verkiezingen in mei behaalden de socialistische partijen stemmenwinst. Toen in oktober binnen de Socialistische Partij oppositie ontstond tegen de communisten, moest de partijleiding een eerder verzoek om samenwerking met de communisten intrekken. Wel bleef overleg tussen partijen gewaarborgd.~~~ In februari-maart bracht president Gronchi een staatsbezoek aan de Verenigde Staten.
Het kabinet Segni verloor de steun van de sociaal-democraten en moest aftreden. Adone Zoli (1887-1960) formeerde in mei een kabinet van uitsluitend christen-democraten maar trad de volgende maand alweer af toen bleek dat hij slechts het vertrouwen van het parlement had verworven dankzij de steun van de neo-fascisten.~~~ Italië was een van de zes landen die in maart de Europese Economische Gemeenschap (EEG) oprichtten.~~~ De Fiat 500 maakte de aankoop van een auto voor een groot aantal Italianen betaalbaar.
Bij de parlementsverkiezingen hadden de christen-democraten met ernstige verliezen te kampen: ze kregen slechts 42,4% van de stemmen. De communisten bleven tweede met 22,7%, terwijl de socialisten hun aandeel vergrootten tot 14,2%. Amintore Fanfani (*1908), secretaris van de Christen-Democratische Partij formeerde een kabinet met medewerking van de sociaal-democraten.~~~ Na de dood van Paus Pius XII werd Johannes XXIII (Angelo Giuseppe Roncalli, 1881-1963) de nieuwe paus.~~~ Het songfestival van Sanremo (dat in 1951 voor het eerst werd gehouden) werd gewonnen door Domenico Modugno (1928-1994) met Volare (Nel blu dipinto di blu).
Op het 33ste congres van de Socialistische Partij in Napels (januari) was de meerderheid voor de autonome koers van Pietro Nenni . Dit betekende ook in de toekomst geen samenwerking meer met de communisten. Hierdoor werd het pad geëffend voor samenwerking met de christen-democraten. In oktober, op het congres van de christen-democraten in Florence, nam men op aandringen van Aldo Moro (1916-1978) een soortgelijk standpunt in: de christen-democraten moesten met de socialisten gaan samenwerken in de hoop op die manier een stabieler politiek klimaat te creëren.~~~ Emilio Segre (1905-1989) kreeg een Nobelprijs voor Natuurkunde voor de ontdekking van het negatieve proton, de zogenaamde antimaterie.
In februari viel het kabinet van Antonio Segni nadat de liberalen hun steun introkken om zo de christen-democraten te dwingen tot een meer centristische houding. Fernando Tambroni (1901-1963) formeerde in april een regering met alleen christen-democraten maar nam, net als Zoli in 1957, onmiddellijk ontslag toen hij steun kreeg van de neo-fascistische leden van het parlement. Ook Fanfani kon de crisis niet oplossen en Tambroni werd nog eens gevraagd een kabinet te formeren. In juni riep de door socialisten en communisten gedomineerde vakbondsfederatie CGIT in Genua een algemene staking uit als protest tegen een aldaar te houden congres van de neo-fascistische partij MSI. In juli volgden demonstraties in Genua en Rome, de laatste werd door de politie uiteengedreven. Later die maand, nadat de onrust zich had verspreid over de rest van het land, met gewelddadige demonstraties in Reggio Emilia, Palermo en Catania, nam Tambroni ontslag en volgde Fanfani hem op.~~~ Op 1 juli werd Somalië onafhankelijk.~~~ In Rome werden de Olympische Spelen gehouden.~~~ De film La Dolce Vita, van Federico Fellini (1920-1993), met in de hoofdrol Marcello Mastroianni (1924-1996), ging in première.
Bij de nationale volkstelling bleek het inwonertal van Italië 49,9 millioen te bedragen.~~~ Sophia Loren (*1934) kreeg een Oscar voor de beste actrice voor haar rol in de film La Ciociara, van Vittorio de Sica.
In januari werd op het congres van de Christen-Democratische Partij in Napels besloten tot meer samenwerking met links. In februari formeerde Fanfani een nieuw kabinet met sociaal-democratische en republikeinse deelname; de socialisten bleven erbuiten. In mei werd Antonio Segni tot president gekozen. In november nam het parlement twee belangrijke besluiten: de energiebedrijven werden genationaliseerd (een voorstel van de Socialistische Partij) en er werd een onderzoekscommissie ingesteld naar de bewegingen van de mafia, die vooral in het zuiden veel invloed had.
De landelijke verkiezingen van april leverden een aanzienlijk verlies op voor de christen-democraten die nog slechts 38,3% van de stemmen kregen. De communisten behaalden een belangrijke winst met 25,3%, terwijl de socialisten teruggingen naar 13,8%. Na het aftreden van Fanfani in juni werd Aldo Moro gevraagd met de socialisten een kabinet te vormen. Toen er binnen de centrale commissie van de Socialistische Partij scheuring ontstond, legde Moro zijn taak neer. Na een kort intermezzo - een kabinet onder Giovanni Leone (*1908) - slaagde Moro uiteindelijk in de formatie van een centrum-links kabinet. Nenni werd vice-premier.~~~ Paus Johannes XXIII, die buitengewoon geliefd was, overleed en werd opgevolgd door Paus Paulus VI (Giovanni Battista Montini, 1897-1978).~~~ Première van Il Gattopardo, van Luchino Visconti (1906-1976), met onder anderen Claudia Cardinale (*1939), een van de sex-symbolen van het naoorlogse Italië.
In juni ontstond een ernstige politieke crisis toen het parlement de onderwijsbegroting afkeurde en het kabinet Moro aftrad. Er kwam steeds meer onenigheid tussen christen-democraten en socialisten over tal van onderwerpen. De socialisten werden in januari onaangenaam verrast toen hun linkervleugel de partij verliet en de PSIUP, de Socialistische Partij van Proletarische Eenheid, oprichtte. Tegelijkertijd waren er geruchten over een militaire coup. In augustus verdwenen twee sleutelfiguren van het toneel: president Segni werd ziek en diende zijn ontslag in en Palmiro Togliatti, voorzitter van de Communistische Partij, overleed in Jalta. Segni werd als president opgevolgd door Giuseppe Saragat (1898-1988).
In november stemde de Socialistische Partij op zijn congres voor hereniging met de sociaal-democraten.~~~ In juli werden Italië's internationale verbindingen verbeterd door de officiële opening van de Mont Blanc tunnel.~~~ De populaire bokser Nino Benvenuti (*1938) werd wereldkampioen in de Superwelterklasse.
Na afkeuring door het parlement van zijn onderwijspolitiek met betrekking tot de kleuterscholen, formeerde Aldo Moro zijn derde centrum-linkse kabinet . In mei kondigde Fiat aan een contract te hebben voor de bouw van een complete autofabriek in de Sovjet-Unie, in de nieuw gestichte stad Togliatti, zo genoemd naar de overleden Italiaanse communistische leider.~~~ In november kwamen Florence en andere steden in Toscane onder water te staan door overstroming van de rivier de Arno na twee weken van aanhoudende regen. Duizenden mensen kwamen om en nog veel meer verloren hun huis. De schade aan monumenten en kunstwerken in musea en bibliotheken was niet te becijferen.
President Saragat bezocht de Verenigde Staten, Canada en Australië waar vele duizenden Italianen na het einde van de Tweede Wereldoorlog een nieuw tehuis hadden gevonden.~~~ Achttien miljoen Italianen luisterden in opperste spanning naar het radioverslag van het gevecht waarin de bokser Nino Benvenuti in Madison Square Garden (New York) wereldkampioen werd in het halfzwaargewicht.
De landelijke verkiezingen van mei brachten geen verandering in de politiek. De uitslagen van de vorige verkiezingen werden bevestigd: 39,1% van de stemmen voor de christen-democraten, 26,9% voor de communisten en de verenigde socialisten terug naar 14,5%. Na een interim-kabinet onder Giovanni Leone formeerde Mariano Rumor (1915-1990) in december een nieuw centrum-links kabinet. De positie van de communisten, die de laatste jaren aan aanzien en vertrouwen hadden gewonnen, werd in augustus ernstig aangetast door de invasie van Tsjecho-Slowakije door troepen van het Warschau Pact, waarmee een einde kwam aan het democratisch hervormingsproces aldaar.~~~ Première van C'era una volta il West (Once upon a time in the West) van Sergio Leone (1929-1989), een meesterwerk in het genre "spaghetti-western".
Het uiteenvallen van de Verenigde Socialistische Partij in juli veroorzaakte de val van het kabinet Rumor. In september werd het land opgeschrikt door een golf van vakbondsdemonstraties voor hogere lonen (de zogenaamde 'Hete Herfst'). In november werd in het parlement een wet aangenomen die echtscheiding mogelijk moest maken. Eveneens in november bereikten de ministers van buitenlandse zaken Aldo Moro en Kurt Waldheim (*1918) van Oostenrijk een overeenkomst tot ordening van zaken in het problematische Zuid-Tirol waar een afscheidingsbeweging al geruime tijd eenwording met Oostenrijk wilde afdwingen. Die beweging kreeg hulp van Oostenrijkse nationalisten uit Tirol. Het accoord met Oostenrijk moest leiden tot regionale autonomie van de streek.
De regering erkende op 5 augustus de Volksrepubliek China en knoopte diplomatieke betrekkingen aan. De De rellen in Reggio di Calabria duurden voort. In juni boekte de neo-fascistische MSI aanzienlijke vooruitgang bij de plaatselijke verkiezingen. In december werd Giovanni Leone tot president van de Republiek gekozen.
In januari trad het kabinet Colombo af nadat de Republikeinse Partij de regering verliet om met de oppositie samen te gaan. Giulio Andreotti (*1919) werd premier van een onverdeeld christen-democratische regering maar kreeg geen meerderheid in het parlement. Na de in mei uitgeschreven verkiezingen was Andreotti in staat een stabieler kabinet te formeren. Bij de verkiezingen leden de socialisten zware verliezen, bij de christen-democraten en de communisten bleef alles min of meer hetzelfde: christen-democraten 38,8%, communisten 27,2% en socialisten 9,6%. Enrico Berlinguer (1922-1984) werd gekozen tot secretaris-generaal van de Communistische Partij op het 13e partijcongres in Milaan.
Secretaris-generaal Berlinguer van de Communistische Partij stelde een 'historisch compromis' (compromesso storico) voor tussen christen-democraten en communisten om de aanhoudende politieke crisis te bezweren. Het voorstel bracht grote verwarring teweeg onder de christen-democraten, omdat die juist hadden besloten terug te vallen op de oude formule van centrum-linkse regeringscoalities met de socialisten. Mariano Rumor stond in juli aan het hoofd van zijn vierde centrum-linkse kabinet.~~~ De Italiaanse economie werd zwaar getroffen door het Arabische olie-embargo tegen West-Europa tengevolge van de Yom Kippoer-oorlog. De staatsgreep in Chili door generaal Augusto Pinochet (*1915) in september had aantoonbare effecten op de Italiaanse politiek.
Onenigheid tussen socialisten en republikeinen veroorzaakte in maart de val van het kabinet Rumor. Met kleine wijzigingen werd het opnieuw geinstalleerd maar viel in oktober weer, waarna het werd vervangen door een nieuw kabinet Moro van christen-democraten en republikeinen, met steun in het parlement van socialisten en sociaal-democraten. In mei koos 59,1%van de Italianen bij referendum voor de echtscheidingswet. Intussen werd het land geteisterd door een golf van geweld van onduidelijke herkomst. In mei werden in Brescia bij een bomaanslag 8 personen gedood en 95 gewond tijdens een anti-fascistische demonstratie. In augustus ontplofte een bom in de sneltrein van Rome naar München waardoor 12 personen gedood werden en 48 gewond. Beide gebeurtenissen werden toegeschreven aan ultra-rechtse groeperingen maar de Italiaanse Geheime Dienst werd verdacht van betrokkenheid bij de tweede aanslag.
Na de aanhoudende golf van politiek geweld van ultra-links (Rode Brigades) en ultra-rechts keurde het parlement een uitbreiding van de bevoegdheden van de politie goed. Ook de onderzoeksrechters kregen meer volmachten. De plaatselijke verkiezingen toonden het groeiend belang aan van het Italiaanse communisme: met 33,4% van de stemmen evenaarde de Communistische Partij die van de christen-democraten (35,3%).~~~ Eugenio Montale (1896-1981) kreeg de Nobelprijs voor literatuur.
Bij de landelijke verkiezingen werd de positie van de communisten verder versterkt. Ze liepen nog maar 4% achter bij de christen-democraten (34,4% tegen 38,7%). De socialisten bleven gelijk met 9,6%. Guilio Andreotti formeerde in augustus een kabinet dat stilzwijgend steun kreeg van de communisten. Daarmee had de Communistische Partij indirect grote invloed op de regering.~~~ Met de verschijning van La Repubblica kreeg het land een nieuwe, linkse krant, die al snel de spreekbuis werd van progressief en liberaal Italië.~~~ Première van de film Novecento (de Twintigste Eeuw) van Bernardo Bertolucci (*1940), een aangrijpende persoonlijke visie op de geschiedenis van het moderne Italië.
In maart besloot het parlement tot een aanklacht tegen de ex-ministers Luigi Gui (*1914) en Mario Tanassi (*1916) vanwege hun beweerde betrokkenheid bij het 'Lockheed schandaal'. In juni raakten 12 journalisten gewond bij een terroristische aanval door leden van de Rode Brigades.
Na een parlementaire crisis van twee maanden formeerde Guilio Andreotti in februari zijn vierde kabinet. Dat bestond uitsluitend uit christen-democraten en had de steun van een brede coalitie in het parlement. Voor het eerst in de geschiedenis werd een kabinet openlijk en formeel gesteund door de Communistische Partij. Enkele weken later, op 16 maart, werd Aldo Moro, een van de initiatiefnemers van de nieuwe regering, ontvoerd en werden zijn lijfwachten gedood. Op 9 mei werd het lichaam van Moro in Rome aangetroffen in de kofferbak van een auto. Minister van Binnenlandse Zaken Francesco Cossiga (*1928) nam ontslag. Hoewel de ontvoering werd gezien als werk van de Rode Brigades, deden aanhoudend geruchten de ronde als zou de Italiaanse Geheime Dienst ermee te maken hebben gehad. In juni werd de socialist Sandro Pertini (1896-1981) gekozen tot president van de Republiek.~~~ Toen Paus Paulus VI overleed werd hij eerst opgevolgd door Johannes Paulus I, die op zijn beurt na enkele maanden stierf. Diens opvolger was een Pool: Karol Wojtyla (*1920), die paus werd onder de naam Johannes Paulus II.
In januari vermoordden leden van de Rode Brigades in Genua de communistische vakbondsleider Guido Rossa en in Milaan rechter E. Alessandrini. In maart formeerde Guilio Andreotti, na een parlementaire crisis van 49 dagen, zijn vijfde kabinet (Italië's 35e kabinet na de oorlog) van christen-democraten en afgescheiden socialisten. De senaat onthield zijn steun aan de nieuwe regering en president Pertini ontbond het parlement en riep nieuwe verkiezingen uit. Na de verkiezingen werd de socialistische leider Bettino Craxi (*1934) gevraagd een regering te formeren maar oppositie van de christen-democraten deed zijn pogingen mislukken. Vervolgens werd de opdracht gegeven aan christen-democraat Franceso Cossiga die na twee dagen een kabinet presenteerde van christen-democraten, afgescheiden socialisten en twee 'specialisten' van de Socialistische Partij (augustus).
In april kidnapten leden van de Rode Brigades een christen-democratische partij-functionaris uit Campania en vermoordden diens chauffeur en politie-escorte. Na betaling van een hoog losgeld werd de gijzelaar vrijgelaten. Op 6 mei werd de arrestatie bevolen van Licio Gelli (*1919), grootmeester van de P2 vrijmetselaarsloge, op een aanklacht wegens corruptie. Het complete Italiaanse politieke establishment verkeerde in schoktoestand toen een lijst werd gepubliceerd met de namen van 1000 hooggeplaatste en minder hoge leden van de P2 loge, allen verwikkeld in politieke en financiële corruptiezaken en duistere transacties.~~~ Eveneens in mei kreeg de Italiaanse bevolking bij referendum een aantal voorstellen voorgelegd die allen verworpen werden: vrije abortus, afschaffing van dwangarbeid, verbod op wapenbezit en beëindiging van de anti-terreur wetten. In juni werd Giovanni Spadolini (*1925) van de Republikeinse Partij, gevraagd een kabinet te formeren, het eerste niet-christen-democratische bestuur sinds het uitroepen van de Republiek in 1946.~~~ Op 13 mei pleegde een Turkse terrorist een aanslag op paus Johannes Paulus II.
In januari brak de Italiaanse Communistische Partij officieel met Moskou. De Partij veroordeelde de repressie in Polen waar generaal Jaruzelski (*1923) een staatsgreep op touw had gezet en door middel van militaire dictatuur het communistisch bewind in stand hield.~~~ In april steeg de spanning op Sicilië toen de Mafia in Palermo de secretaris van de Communistische Partij op Sicilië vermoordde. In september werd generaal Carlo Alberto Dalla Chiesa, leider van de acties tegen de Mafia, in Palermo door de Mafia vermoord samen met zijn jonge vrouw en zijn politie escorte. In november nam het kabinet Spadolini ontslag. Christen-democraat Amintore Fanfani moest een nieuw kabinet formeren van vier partijen waaronder de socialisten.~~~ Van augustus tot september hielpen Italiaanse troepen, samen met Amerikaanse en Franse militairen, bij de evacuatie van Beiroet in Libanon, dat belegerd werd door Palestijnse guerilla's.~~~ Het Italiaanse elftal werd voor de derde keer wereldkampioen voetbal, tijdens de kampioenschappen in Spanje. Italië was eerder kampioen in 1934 en 1938.
In januari werden de leden van de Rode Brigades verdacht van de moord op Aldo Moro berecht en tot gevangenisstraf veroordeeld. In mei trad het kabinet Fanfani terug in afwachting van de resultaten van de komende verkiezingen. Bij de verkiezingen van juni behaalden de christen-democraten een mager resultaat: slechts 32,9% van de stemmen. Bettino Craxi werd de eerste socialistische premier van na-oorlogs Italië van een kabinet van christen-democraten, socialisten, sociaal-democraten, republikeinen en liberalen.~~~ In november werden de eerste aan Italië toegewezen NAVO kruisraketten opgesteld in Sicilië.
Premier Bettino Craxi sloot in februari een nieuw concordaat met het Vaticaan. In juni overleed in Padua Enrico Berlinguer, secretaris-generaal van de Communistische Partij van Italië. Hij was degene die de breuk met Moskou had voorgestaan. Berlinguer, een Sardijns edelman, was zeer geliefd en was in hoge mate verantwoordelijk voor het groeiend respect voor de Italiaanse communisten.~~~ De zender Rai Uno hield wekenlang heel het land aan de buis gekluisterd met de spannende serie La Piovra (De Octopus), waarin een realistisch beeld werd geschetst van de ambtelijke corruptie op het hoogste niveau en de bijna hopeloze strijd tegen de georganiseerde misdaad (maffia).
In juni werd Francesco Cossiga president van de Republiek.~~~ Op 19 juli wankelde de Italiaanse economie onder de dramatische val van de lire. Op 'Zwarte Vrijdag' liep de munt tegenover de dollar terug van 1.840 tot 2.200. De volgende dag werd de lire met 8% gedevalueerd.
Het tweede kabinet Craxi viel in maart. Na twee vergeefse pogingen van de christen-democraten Guilio Andreotti en Oscar Luigi Scalfaro (*1918) en van Amintore Fanfani om een nieuw kabinet te formeren, ontbond president Cossiga het parlement en kondigde in april vervroegde verkiezingen af. De verkiezingen van juni wijzigden het politieke landschap: de socialisten wonnen aanzienlijk, de christen-democraten herstelden zich en de communisten leden een aanzienlijk verlies. De 'Groenen', die voor het eerst meededen, kregen een aantal zetels in het parlement. De christen-democraat Giovanni Goria (1943-1994) formeerde een kabinet van dezelfde samenstelling als de vorige twee Craxi-kabinetten.~~~ In april voerde de afscheidingsbeweging van Alto Adige (Zuid-Tirol) de bommencampagne op in de strijd om volledig zelfbestuur.
Na het ontslag van het kabinet De Mita formeerde Giulio Andreotti in juli een nieuw kabinet. Weer, zoals gebruikelijk sinds 1983, bestond het kabinet uit een coalitie van vijf partijen met inbegrip van christen-democraten en socialisten.
In april begon in Milaan onderzoeksrechter Antonio Di Pietro met de verhoren inzake een grootschalig corruptienetwerk waarbij zo goed als de gehele na-oorlogse politieke en economische top was betrokken. Het onderzoek werd bekend als 'Tangentopoli' (naar 'tangente', smeergeld) ofwel 'Operatie Schone Handen' (mani pulite) en zou een aantal jaren in beslag nemen. Kennelijk had het onderzoek geen invloed op de Italiaanse politiek waar de kabinetscrises voortduurden: Andreotti's regering nam ontslag en werd opgevolgd door die van de socialist Giuliano Amato (*1938). President Francesco Cossiga werd opgevolgd door de christen-democraat Oscar Luigi Scalfaro. Voor de strijd tegen de Mafia was het een zware slag toen in mei rechter Giovanni Falcone (1939-1992), samen met zijn vrouw en drie politiemensen, in Palermo in een hinderlaag werd gelokt en vermoord.~~~ Italië verkeerde in een zware economische crisis, het begrotingstekort bedroeg 160 miljard lire. De lire werd tijdelijk uit het Europees Monetair Stelsel gehaald. Na een valutacrisis werd de lire op 13 september met 7% gedevalueerd.
In de langdurige strijd tegen misdadigers en corrupte ambtenaren werden eindelijk resultaten behaald: In januari werd in Palermo de Mafialeider Salvatore ('Toto') Riina gearresteerd en tegelijkertijd boekte de operatie Schone Handen succes. In februari trad een aantal hoge ambtenaren af waaronder de minister van Justitie, Claudio Martelli (*1943); de secretaris van de Socialistische Partij, Bettino Craxi; de minister van Volksgezondheid, F. de Lorenzo; de minister van Financiën Goria; en de secretaris van de Republikeinse Partij, Giorgio la Malfa (*1939). In juli pleegden Gabriele Cagliari (1926-1993), ex-president van het staatsenergiebedrijf ENI, en Raul Gardini (1933-1993), voormalig president van het chemieconcern Montedison, zelfmoord. Beide zelfmoorden werden in verband gebracht met de operatie Schone Handen. President Scalfaro verhinderde een politieke oplossing van het probleem en verwees de zaak terug naar de rechtbank. In april trad het kabinet Amato af. Italië leek op weg naar een meer verantwoordelijke en betrouwbare regering.
Nadat Umberto Bossi het kabinet had laten vallen, kwam er ruimte voor een tussenregering van deskundigen en 'technici'. Op 20 januari kwam Lamberto Dini (*1931) met een a-politiek kabinet van 20 ministers, bestaande uit professoren en hoge ambtenaren. Het nieuwe kabinet begon onverwijld met de aanpak van de ernstige financiële en institutionele problemen van het land. In het kader van de privatisering begon het in november met de verkoop van 20% van de aandelen van het staatsenergieconcern ENI. In december presenteerde Romano Prodi (*1939) als leider van l'Ulivo (de Olijfboom), een nieuwe coalitie van linkse en centrum-linkse politici, zijn politieke programma. Een paar dagen later nam premier Dini ontslag.
Om aan de EMU-normen te kunnen voldoen, wilde de regering bezuinigen op de sociale zekerheid. In november sloot het kabinet een akkoord met de vakbonden over bezuinigingen op de pensioenen. Premier Prodi presenteerde dit als een groot succes, de oppositie vond het nog onvoldoende. De plaatselijke en regionale verkiezingen gaven winst te zien voor links. Lega Nord bleef stabiel, de rechtse oppositie van Berlusconi verloor fors. Berlusconi werd wegens financiële fraude veroordeeld tot 16 maanden. Di Pietro won een senaatszetel. De strijd tegen de corruptie stagneerde enigszins. Twee Mafia-kopstukken werden gearresteerd: peetvader Pietro Aglieri en huurmoordenaar Gaspare Spatuzza.~~~ Umbrië werd getroffen door zware aardbevingen: in Assisi werd de basiliek van St. Franciscus ernstig beschadigd. ~~~ Anarchie in Albanië veroorzaakte in maart een grote vluchtelingenstroom naar Italië (ca. 17.000 personen). In december begon Italië met gedwongen repatriëring.~~~ Dario Fo (*1926) kreeg de Nobelprijs voor literatuur.
Op 23 juni dreigde een kabinetscrisis omdat de communisten tegen uitbreiding van de NAVO stemden. Redding kwam van de nieuw opgerichte partij UDR (Unione Democratica della Repubblica van Cossiga. Niettemin viel het kabinet Prodi op 9 oktober vanwege het afwijzen van de begrotingsvoorstellen door de communisten. Massimo D'Alema (*1950) werd premier van een nieuw kabinet met leden van l'Ulivo, de Christen-Democratische Partij UDR en CI (Communisti Italiani), een afgesplitste, gematigde vleugel van de Communistische Partij PRC. De ministers van Financiën en van Buitenlandse Zaken bleven aan. Het kabinet telde een record aantal vrouwelijke ministers (6). De politiek van sanering en bezuiniging resulteerde op 2 mei in toelating van Italië tot de EMU. Op 13 juni werden voormalig premier Arnaldo Forlani en Umberto Bossi veroordeeld in de Montedison-smeergeldaffaire, respectievelijk tot 28 en 8 maanden gevangenisstraf.~~~ Italië wilde 1200 Koerdische vluchtelingen uit Noord-Irak toelaten maar de andere Schengen-landen maakten daar bezwaar tegen. Op 12 november werd de Koerdische PKK-leider Abdullah Öcalan (*1949) in Rome gearresteerd. Aan het Turkse uitleveringsverzoek kon Italië geen gehoor geven vanwege de daar nog bestaande doodstraf.~~~ Een piloot van de Amerikaanse mariniers veroorzaakte en ernstig ongeluk toen hij met zijn vliegtuig op een wilde oefenvlucht de kabels van een kabelbaan doorsneed en zo 20 mensen de dood injoeg.~~~ Marco Pantani won de Tour de France en de Giro d'Italia, en was daarmee de eerste renner die dat deed sinds Coppi in 1952.
