1946

1947

Sjah Mohammad Reza Pahlavi (1919-1980) bracht een bezoek aan de Verenigde Staten en vroeg economische en militaire hulp. Iran en de Verenigde Staten tekenden een verdrag voor militaire samenwerking.

1948

Amerikaanse militaire adviseurs werden ingeschakeld bij de training van de Iraanse strijdkrachten.

1949

In februari werd de Tudeh beschuldigd van een mislukte aanslag op de sjah. De communistische leiders vluchtten naar het buitenland of werden gearresteerd.~~~ Het Eerste Ontwikkelingsplan voor landbouw en industrie (1948-1955) kreeg parlementaire goedkeuring. Een Planbureau werd belast met de uitvoering, de financiering moest grotendeels komen uit de olieopbrengsten. Nationalisatie van de Iraanse olieindustrie werd een belangrijk discussiepunt. Iraanse politici hadden allang gezien dat de Anglo-Iranian Oil Company (AIOC, waarin de Engelse regering ook grote belangen had) meer belasting aan Engeland betaalde dan aan Iran. De oliekwestie werd onderwerp van de parlementsverkiezingen en de nationalistische parlementsleden waren vastbesloten de overeenkomst met de AIOC te herzien.

1950

Onderhandelingen met de AIOC liepen op niets uit. De parlementaire commissie voor oliezaken onder Mohammad Mossadeq weigerde een voorstel van de AIOC dat niet voldeed aan de half om half winstdeling zoals gebruikelijk was bij nieuwe concessies. Premier (generaal) Ali Razmara (1899-1951) kon de oliemaatschappij niet overtuigen van de sterke nationalistische gevoelens in land en parlement, waarbij drie stromingen zich lieten gelden: het Nationaal Front van Mohammad Mossadeq, de Tudeh-communisten en de mollah's van Nawab Safawi (de latere Revolutionaire Garde) met contacten bij de militante Fadayan-e Islam.

1951

Toen de AIOC eindelijk bereid bleek tot een 50/50 regeling was de roep om nationalisatie van de olieindustrie algemeen geworden. Op straat kwam het tot demonstraties. Premier Razmara vond de tijd nog niet rijp voor nationalisatie omdat Iran niet beschikte over voldoende technici. Hij werd in maart door een lid van de Fadayan-e Islam vermoord. Het parlement stemde voor nationalisatie en in april zag de sjah zich genoodzaakt, Mohammad Mossadeq tot premier te benoemen. Ook ondertekende hij de nationalisatiewetten. De olieproductie kwam tot stilstand, Engelse technici verlieten het land en Engeland vaardigde een wereldwijd embargo uit op Iraanse olie. In september werden alle Iraanse tegoeden in Engeland bevroren en kwam er een exportverbod op goederen naar Iran. Engeland vocht de legitimiteit van de olienationalisatie aan voor het Internationale Hof van Justitie in Den Haag. Onder druk van de Verenigde Staten verhoogde de AIOC haar bod maar in de euforie van het moment wees de Iraanse regering alles af.~~~ De economie kreeg te lijden van het verlies aan olieopbrengsten en vreemde valuta. De landbouw leed in april onder de grootste sprinkhanenplaag sinds 80 jaar.

1952

De Sjah weigerde Mossadeq ook te benoemen tot Minister van Defensie, omdat hij zelf de macht over het leger wilde behouden. Mossadeq trad af, en daarmee begonnen drie dagen van rellen, veroorzaakt door zijn grote aanhang. De sjah werd gedwongen hem weer in zijn funcie te herstellen. Terwijl de toestand in het binnenland verslechterde, stelde premier Mossadeq zich steeds heerszuchtiger op. In augustus gaf de Majlis hem absolute volmacht voor een periode van twee maal zes maanden.~~~ Het Internationale Hof in Den Haag verklaarde zich onbevoegd in de oliekwestie. Engeland dreigde met aanhouding van schepen die het olie-embargo ontdoken en in juni werd het eerste schip in Aden aan de ketting gelegd. Mossadeq trad af toen het parlement zijn volmachten niet verlengde. Ahmad Quavam werd weer premier waarop het Nationaal Front een algemene staking uitriep, ayatolla Kashani opriep tot de heilige oorlog en de Tudeh zijn leden mobiliseerde. De sjah moest Mossadeq wel opnieuw terugroepen, en hem weer alle volmachten geven. Nu kon Mossadeq in ernst met zijn hervormingen beginnen.

1953

Zodra Mossadeq merkte dat de parlementaire steun verminderde, ontbond hij het parlement. Omdat de premier met de Tudeh samenwerkte, vreesden de Verenigde Staten een communistische staatsgreep die de Sovjet Unie in de kaart zou spelen. Samen met de Engelsen en met goedkeuring van de sjah en de monarchisten in de Iraanse legertop plande de CIA 'Operatie Ajax' tot omverwerping van het Mossadeq-bewind. Overeenkomstig het plan benoemde de sjah generaal Faziollah Zahedi (1897-1963) tot premier. Toen premier Mossadeq weigerde af te treden, werd het leger ingezet. Aanvankelijk leek het plan te mislukken, de sjah vluchtte het land uit en generaal Zahedi dook onder, maar na een aantal dagen kreeg het leger de overhand op de troepen van Mossadeq. De sjah kwam terug en Mohammad Mossadeq werd veroordeeld tot drie jaar gevangenschap. Tot aan zijn dood in 1967 bleef hij onder huisarrest. Zijn minister van Buitenlandse Zaken, Hussein Fatemi, werd geëxecuteerd evenals een aantal communistische officieren. Honderden communisten, leden van het Nationaal Front en andere politieke activisten werden gearresteerd. De diplomatieke betrekkingen met Engeland werden hersteld.De Iraanse regering verklaarde zich bereid tot een regeling zonder echter van nationalisatie af te zien.~~~ De Verenigde Staten gaven 45 miljoen dollar economische hulp.

1954

Nieuwe parlementsverkiezingen vonden plaats onder strenge controle. Alleen betrouwbare monarchisten stonden op de kandidatenlijst. Een internationaal consortium van acht Engelse, Amerikaanse en Nederlandse oliemaatschappijen kwam in de plaats van het oude AIOC. De AIOC kreeg een schadevergoeding van 25 miljoen pond, een fractie van de werkelijke waarde van het opgeheven bedrijf. Door de nieuwe regeling verloor de Britse schatkist een inkomen van 50 miljoen pond per jaar.~~~ Met West Duitsland werd een handelsverdrag getekend. De Verenigde Staten gaven een lening van 70 miljoen dollar, Engeland leende Iran 10 miljoen pond.

1955

In oktober sloot Iran zich aan bij het Bagdadpact, een defensieverdrag van Irak, Turkije en Pakistan met Engeland. De Sovjet-Unie protesteerde maar trachtte evenzeer de relaties met Iran te verbeteren door zes ton goud, dat in de oorlog in beslag was genomen, aan Iran terug te geven. In december bezocht een parlementaire delegatie Moskou. ~~~ Premier Zahedi nam ontslag om gezondheidsredenen en de sjah benoemde zijn vertrouweling Hoesein Ala (1883-1964) tot zijn opvolger. Hierdoor kreeg de sjah meer invloed op de staatszaken. Prioriteit hadden economisch herstel, corruptiebestrijding en de strijd tegen subversieve activiteiten. In november raakte premier Ala bij een aanslag lichtgewond waarop een aantal leden van de Fadayan-e Islam werden gearresteerd.~~~ De olieproduktie groeide maar door het deviezentekort moest het handels- en betalingsverkeer worden beperkt. De deviezen uit de olie-export waren bestemd voor de verwezenlijking van het Tweede Ontwikkelingsplan (1955-1962). De textielindustrie leed onder de import van goedkope Russische en Japanse textiel.

1956

In de crisis naar aanleiding van de Egyptische nationalisatie van het Suezkanaal koos Iran de kant van Engeland en Frankrijk. Na het begin van de vijandelijkheden tegen Egypte veroordeelden de Bagdadpact-landen het Israelisch-Frans-Engelse optreden. De sjah bezocht de Sovjet Unie. Bij die gelegenheid werden alle grensgeschillen tussen beide landen opgelost.~~~ Opnieuw vonden er parlementsverkiezingen plaats. De sjah trok de macht meer en meer naar zich toe en voerde een politiek van repressie. Politieke partijen werden onderdrukt, hun leiders verbannen, de pers werd gemuilkorfd en de geheime politie, Savak, kreeg meer bevoegdheden.~~~ Met Turkije werden economische verdragen gesloten.

1957

In maart bracht de sjah een officieel bezoek aan Saoedi-Arabië. Eind maart kwam de Duitse bondskanselier Konrad Adenauer (1876-1967) naar Teheran, in september gevolgd door de Italiaanse president Giovanni Gronchi (1887-1978). De ontdekking van nieuwe olievelden bij Koem had hun belangstelling gewekt. Een Italiaanse oliemaatschappij mocht deelnemen aan de exploitatie van de Koemvelden waarbij Iran 75% van de winst opeiste.~~~ Er kwam een einde aan de staat van beleg (ingesteld na de staatsgreep van 1953). In opdracht van de sjah werd een twee-partijen systeem ontwikkeld. Een partij had de meerderheid, de andere moest oppositie voeren. Deze van hogerhand ingestelde Melliyun (Natie) en Mardom (Volk) partijen waren niet representatief voor de in het land aanwezige politieke stromingen. Premier Ala werd opgevolgd door Manouchehr Eghbal.~~~ De Iraanse olieindustrie profiteerde van de Suez-crisis omdat de olie-aanvoer uit Saoedi- Arabië en Irak tijdelijk stokte.~~~ Een zware aardbeving in het Kaspische Zeegebied maakte 2000 slachtoffers.

1958

De sjah bezocht Italië en Zwitserland. In Irak vond een staatsgreep plaats wat een verzwakking van het Bagdadpact betekende. Na de uittreding van Irak werd het Pact omgedoopt tot CENTO (Central Treaty Organization).

1959

De sjah trad in het huwelijk met Farah Dibah (*1938). Het was zijn derde huwelijk. Zijn tweede huwelijk, met Soraya Esfandiari (*1932), was kinderloos gebleven.De sjah streefde naar een goede verhouding met de Arabische landen en bezocht in november Jordanië. Evenals Turkije en Pakistan tekende Iran in maart een defensieverdrag met de Verenigde Staten.~~~ Grootgrondbezitters verzetten zich tegen de hervormingspolitiek van de sjah, die rechtvaardiger sociale verhoudingen op het platteland voorstond.~~~ Iran was nu het zesde olieproducerende land van de wereld en ontving jaarlijks 300 miljoen dollar uit de oliewinning.

1960

De sjah werd verblijd met de geboorte van erfgenaam Reza.~~~ Bij de parlementsverkiezingen, met als voornaamste partijen de Melliyun en de Mardom, werd op grote schaal geknoeid. De sjah moest de verkiezingen ongeldig verklaren. Oppositie-groepen sloten zich aaneen tot een soort 'volksfront' onder Dr. Baghaï, een ex-minister onder Mossadeq. In augustus werden nieuwe verkiezingen afgekondigd. De regering Eghbal trad af en Jafar Sharif-Emami (1910-1998) werd benoemd tot premier.~~~ De Wereldbank gaf een krediet van 42 miljoen dollar voor de bouw van een krachtcentrale in de rivier de Diz.

1961

Het parlement kwam in februari bijeen. Door de groeiende politieke onrust en de verslechterende economie viel het kabinet Sharif-Emami in mei. Binnenlandse onvrede en politieke druk uit de Verenigde Staten dwongen de sjah tot hervormingen. Hij benoemde Ali Amini (*1905), een rijke landeigenaar, tot premier. Premier Amini stond bekend als hervormingsgezind en kreeg van de sjah volmacht het parlement te ontbinden en gedurende zes maanden per kabinetsdecreet te regeren. De premier verzachtte de censuur, liet politieke partijen weer toe en liet een aantal hoge ambtenaren arresteren wegens corruptie. Hasan Ali Mansur (+1965) benoemde een Commissie van Deskundigen die aanbevelingen moesten doen op economisch en sociaal gebied.

1962

De sjah steunde in de burgeroorlog in Yemen (1962-1970) de kant van de royalisten.~~~ Onder premier Amini keurde het kabinet het Derde Ontwikkelingsplan (1962-1968) goed en werd een reorganisatieplan voor het openbaar bestuur opgezet. De landhervormingswet verbeterde het leven op het platteland. Voor het overige had de regering Amini te kampen met grote problemen. Door bezuinigingen nam de werkloosheid toe en liep de handel terug. Ondanks de grotere politieke vrijheid weigerden het Nationaal Front en andere oppositiepartijen hun medewerking aan het kabinet. Overigens zagen de sjah en zijn hofkliek het onafhankelijk optreden van de premier als een aantasting van het koninklijk gezag. Toen de staatsschuld steeds meer opliep, de sjah weigerde te bezuinigen op het leger en de Verenigde Staten hun steun aan de Iraanse regering opzegden, nam premier Amini in juli ontslag. Asadollah Alam (*1918), een vertrouweling van de sjah, volgde hem op.~~~ Op 31 augustus werd Iran getroffen door een zeer zware aardbeving waarbij duizenden mensen omkwamen.

1963

De sjah lanceerde zijn 'Witte Revolutie' en legde zijn plannen in een referendum aan de bevolkig voor. Het ging om landbouwhervormingen, privatisering van overheidsbedrijven, vrouwenkiesrecht, bestrijding van analfabetisme en bevordering van gezondheidszorg, bestuurshervorming en decentralisatie. De regering maakte na telling bekend dat het referendum met 99% van de stemmen was aangenomen. Religieuze leiders protesteerden tegen het vrouwenkiesrecht, de landbouwhervormingen en de toenemende macht van sjah en regering. In juni werd ayatollah Sayyid Ruhollah Musavi Khomeyni (1902-1989) uit Koem gearresteerd omdat hij zich in een opruiende toespraak fel tegen de sjah had gekeerd. Na zijn arrestatie volgden drie dagen van heftige rellen die krachtig werden onderdrukt. In Teheran werd de staat van beleg afgekondigd. In juni maakte de sjah de Commissie van Deskundigen tot zijn persoonlijk adviesorgaan. In september werden nieuwe verkiezingen gehouden. Het Nationaal Front deed niet mee, alleen door de overheid goedgekeurde partijen mochten zich kandidaat stellen. Hasan Ali Mansur vormde een nieuwe politieke partij Iran Novin (Nieuw Iran) met leden uit de Commissie van Deskundigen waar 100 andere parlementsleden zich bij aansloten. Deze partij kreeg de meerderheid in het parlement. Het lidmaatschap van Iran Novin was beperkt tot 500 leden en uitsluitend op uitnodiging. De partij bestond uit hoge ambtenaren van de nieuwe generatie, in het westen opgeleide technocraten en zakenlieden. Op den duur werden ook vooraanstaande leden uit de provinciale elite toegelaten.

1964

Met Turkije en Pakistan sloot de sjah een verdrag voor economische en culturele samenwerking. ~~~Hasan Ali Mansur (1923-1965) volgde Asadollah Alam op als premier. Een wetsvoorstel dat de rechtspositie van VS-militairen, gelegerd in Iran, moest regelen, ondervond veel weerstand in het parlement. Militairen, staf en familie kregen diplomatieke onschendbaarheid en konden in Iran niet berecht worden voor aldaar begane misdaden. 61 Parlementsleden stemden tegen de wet en de inmiddels vrijgelaten ayatollah Khomeiny hield een vurige anti-Amerikaans betoog dat tot zijn hernieuwde arrestatie en verbanning naar Turkije leidde.~~~ Premier Mansur wilde de staatsschuld van 300 miljoen dollar verminderen door belastingverhoging op benzine en kerosine. Stakingen tegen de verhoogde benzineprijzen noodzaakten de regering de maatregel zes weken later weer in te trekken. Een bedrag van 185 miljoen dollar voor vijf olieconcessies aan VS- en Westeuropese bedrijven plus 15 miljoen dollar voor een nadere overeenkomst met het olieconsortium gaf de regering weer even lucht.

1965

Ayatollah Khomeiny kreeg asiel in Irak waar hij de komende dertien jaar zou blijven.~~~ Op 21 januari vermoordden leden van een radicale fundamentalistische groepering premier Mansur. Later bleek dat de daders voortkwamen uit kringen rondom Khomeiny. Zes personen werden ter dood veroordeeld, de rest kreeg lange gevangenisstraffen. In april pleegden Iraanse intellectuelen een (mislukte) aanslag op de sjah. De sjah benoemde Amin Abbas Hoveyda (1919-1979), ex-diplomaat en directeur van de Nationale Iraanse Olie- en Gasindustrie, tot premier. Hij had samen met Hasan Ali Mansur Iran Novin opgericht en was diens minister van Financiën geweest.~~~ De Sovjet-Unie verschafte kredieten en technische hulp voor de bouw van hoogovens in ruil voor Iraanse gasleveranties. Daartoe werd een pijpleiding van 2000 kilometer aangelegd van de olievelden in het zuiden naar de grens met de Sovjet-Unie. De Sovjets leverden ook kleine hoeveelheden wapens.

1966

De sjah bezocht Marokko en een aantal Oost-Europese landen. In oktober ontving hij president Cevdet Sunay (1899-1982) van Turkije en het Pakistaanse staatshoofd Ayub Khan. Met Irak bestond onenigheid over de grensrivier Sjat-el-Arab.~~~ In maart opende de sjah de grootste ruwe-oliehaven ter wereld op het eiland Kharg in de Perzische Golf.~~~ De olieproduktie ontwikkelde zich gunstig. Er was sprake van enige economische vooruitgang.

1967

Vanwege de nog jonge leeftijd van de kroonprins werd een opvolgingsprocedure ontwikkeld en vastgelegd. In de grondwet stond dat, als de sjah zou overlijden voordat zijn zoon meerderjarig was, het parlement een regent zou benoemen. De grondwet werd nu gewijzigd met de bepaling dat de koningin als regentes zou optreden tenzij de sjah bij leven een ander had aangewezen. In augustus bracht de sjah een bezoek aan de Verenigde Staten voor besprekingen over economische samenwerking. Met de Sovjet-Unie werden accoorden gesloten over wapenleveranties en levering van olie en aardgas in ruil voor technische hulp. In oktober vond de lang uitgestelde kroning van de sjah plaats, hij kreeg van het parlement de titel Arya-Mehr (Licht van de Ariërs). Deze verheerlijking van monarchie en vorst ergerde veel Iraniërs.~~~ De verkiezingen leverden een meerderheid op voor Iran Novin. Premier Hoveyda richtte een aantal nieuwe ministeries op waaronder een ministerie van Wetenschap en Hoger Onderwijs. Er was behoefte aan meer en gespecialiseerd kader.~~~ De olieproduktie werd met 18% verhoogd. Een record tarweoogst liet de voedselprijzen dalen.

1968

Bij gemeenteraadsverkiezingen in 136 steden bleek Iran Novin opnieuw dominant. De partij behaalde in 115 steden alle raadszetels en een meerderheid in de rest van de steden. In Teheran bracht slechts 10% van de kiezers hun stem uit en in de rest van het land bleek de bevolking even ongeïnteresseerd als in de hoofdstad.~~~ In het kader van de onderwijsvernieuwing werd het aantal instituten voor hoger onderwijs aanzienlijk uitgebreid, kwamen er scholen voor lager en middelbaar onderwijs en een aantal prestigieuze instituten op academisch niveau zoals de technische Arya Mehr Universiteit in Teheran.~~~ Iran kreeg kredieten van de Wereldbank, de Verenigde Staten en West Duitsland. De samenwerking met Turkije werd versterkt, er werden plannen gemaakt voor een oliepijpleiding naar Oost-Anatolië.

1969

Vanuit Irak bleef ayatollah Khomeiny aanvallen doen op sjah en regering. In een aantal van zijn colleges voor studenten in An Najaf (Irak) stelde hij dat de monarchie strijdig was met de islam en dat ware moslims moesten streven naar de vestiging van een islamitische staat waarvan het leiderschap moest berusten bij de islamitische rechtsgeleerden. Deze colleges verschenen later in boekvorm. Een netwerk van volgelingen verspreidde Khomeiny's ideeën in Iran.

1970

1971

Iran wilde de rol van Engeland als beschermer van het Golfgebied overnemen. Daartoe ontplooiden de sjah en premier Hoveyda grote diplomatieke activiteit. Iran hielp de sultan van Oman een opstand in Dhofar neer te slaan.~~~ De parlementsverkiezingen werden gewonnen door Iran Novin. Ter herdenking van het 2500-jarig bestaan van het Perzische rijk werden grootscheepse festiviteiten georganiseerd met veel ceremonieel. Het feit dat voor de viering geen Iraniërs maar wel buitenlandse staatshoofden waren uitgenodigd, wekte, in combinatie met de overdreven persoonsverheerlijking van de sjah, veel ongenoegen in het land. Een verklaring van Khomeiny waarin hij de viering en het regime afkeurde werd wijd verspreid. De Fadayan deed een gewapende aanval op een post van de Keizerlijke Iraanse Gendarmerie in Siahkal in Noord-Iran. Meer van dit soort acties volgden. Tussen 1971 en 1979 verloren in totaal 341 leden van de guerillabewegingen het leven in gevechten met veiligheidstroepen, door executie of door zelfmoord.

1972

President Richard Nixon (1913-1994) van de Verenigde Staten bezocht Iran. De sjah mocht net zoveel wapens bestellen als hij nodig achtte voor de verdediging van zijn land. In ruil daarvoor mochten de Amerkanen twee electronische luisterposten inrichten ter controle van raketlanceringen en andere militaire activiteiten van de Sovjet-Unie.

1973

De organisatie van olie-exporterende landen (OPEC) weigerde olieleveranties aan landen die pro-Israël waren in de Jom Kippoeroorlog (oktober). Iran hield zijn olieproduktie in eigen hand.

1974

Uit protest tegen het regime bezetten Iraanse studenten de Iraanse ambassade in Den Haag. In novebmer kwam de minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Saten, Henry Kissinger, naar Teheran. In december bracht de Franse premier Jacques Chirac (*1932) een bezoek aan Iran.~~~ Twaalf personen werden ter dood veroordeeld vanwege een complot tegen de sjah.~~~ Economische crisis, de olieverkopen liepen met 31% terug.

1975

In mei bezocht de sjah de Verenigde Staten.~~~Het parlement stemde voor een wijziging van de Iraanse kalender in die zin dat het jaar 1 samenviel met het eerste jaar van de regering van Cyrus de Grote (559 vC), grondlegger van het Perzische rijk, in plaats van met het begin van de islam. Veel Iraniërs zagen dit als een aantasting van de islamitische beginselen.~~~ Iran en Irak sloten het verdrag van Algiers waarin Iran vrije vaart kreeg in de Sjat-el-Arab en de sjah beloofde de Koerdische rebellen in Noord-Irak niet langer te steunen.~~~ Toenemende politieke onderdrukking en het uitroepen van de een-partij-staat wekten steeds meer weerzin op van de intellectuele bovenlaag. Bestaande partijen werden opgeheven, er was nu alleen nog de Partij van de Iraanse Herrijzenis onder leiderschap van premier Hoveyda.~~~ In augustus werden 7500 personen gearresteerd omdat ze geprofiteerd zouden hebben van de economische crisis door hun prijzen buitensporig te verhogen.

1976

Iran sloot een verdrag met Frankrijk voor de levering van acht kerncentrales. De Verenigde Staten zetten hun wapenleveranties voort en Engeland verkocht grote aantallen tanks en raketten.~~~ De stadsguerrilla's bleven actief ondanks de vele arrestaties. Volgens Amnesty International waren er in Iran 25.000 tot 100.000 politieke gevangenen en werden er in drie jaar tijd 300 executies voltrokken.~~~ De olie-export daalde.

1977

Ook in het buitenland werd geprotesteerd tegen de aantasting van de mensenrechten in Iran. De sjah reageerde met maatregelen waarin de rechten van de burgers beter beschermd werden wanneer zij terecht stonden voor een militaire rechtbank. In juli verving de sjah premier Hoveyda door Jamshid Amuzegar (*1923) die meer dan tien jaar diverse portefeuilles had beheerd. Dat bleek geen verbetering. Zijn maatregelen ter beteugeling van de oververhitte economie leidden tot toename van de werkloosheid en daling van de particuliere winsten.~~~ Protesten tegen het bewind in de vorm van brieven, resoluties en verklaringen kwamen voornamelijk van intellectuelen uit de middenklasse, juristen en wereldlijke politici en beoogden herstel van de constitutionele regeringsvorm.

1978

Velen zagen het moderniseringsprogramma van de sjah als een bedreiging voor de Iraanse maatschappij. In Iran woonden inmiddels 60.000 buitenlanders, onder wie 45.000 Amerikanen, werkzaam in het zakenleven, het leger en adviescommissies. De westerse invloed was een bedreiging voor de Iraanse islamitische culturele waarden en identiteit, zo dachten velen. In januari verwekte een krantenartikel veel ophef in religieuze kringen. Daarin werd de vroomheid van ayatollah Khomeini in twijfel getrokken en gesuggereerd dat hij een Engels agent was. Bij studentenrellen in Koem werd een aantal demonstranten gedood. De omgekomen betogers werden herdacht met demonstraties en erediensten in de moskeeën. Er volgde een periode van rellen en gewelddadige betogingen tegen de regering. De protesten bereikten een hoogtepunt na een biscoopbrand in Abadan waarbij 400 personen omkwamen. Volgens de oppositie was de brand aangestoken door agenten van de Savak maar in werkelijkheid was de brand het werk van moslim-extremisten. Na de brand benoemde de sjah Jafar Sharif-Emami (*1910) tot premier. Deze voerde een politiek van verzoening, de censuur werd verzacht en in het parlement mocht vrijer gedebatteerd worden. Een aantal gevangengenomen mollah's werd vrijgelaten, de keizerlijke kalender werd herroepen, casino's gesloten en leden van de Bahai-sekte (niet islamitisch) werden ontslagen uit publieke functies. Daarmee kwam er geen einde aan de protesten. De openbare gebedsdiensten aan het eind van de Ramadan, waaraan 100.000 moslims deelnamen, waren aanleiding voor radicalere betogingen. Op 8 september werd de staat van beleg afgekondigd in Teheran en elf andere steden. Bij demonstraties in Teheran vuurde het leger op de deelnemers. De oppositie werd steeds rabiater. In oktober werd Khomeiny vanwege zijn politieke activiteiten door Irak uitgewezen en reisde naar Frankrijk. Vanuit zijn nieuwe verblijfplaats Neauphle-le-Château bij Parijs kon de ayatollah beter contact onderhouden met zijn volgelingen. Karim Sanjabi, leider van het Nationaal Front, steunde Khomeiny's eis voor afzetting van de sjah en instelling van een islamitische regering. Gedurende de hele zomer werd Iran verlamd door stakingen, met een piek in september. Gewelddadige, anti-Amerikaanse demonstraties in Teheran dwongen de sjah op 5 november Jafar Sharif-Emami te vervangen door generaal Gholam-Reza Azhari, bevelhebber van de keizerlijke garde. Door de stakingen was de olieproduktie tot stilstand gekomen. De sjah maande tot kalmte zodat de regering hervormingen kon invoeren. Om het volk gunstig te stemmen liet hij 132 hooggeplaatste ambtenaren arresteren. Onder hen waren ex-premier Hoveyda, de voormalige bevelhebber van Savak en verschillende ex-ministers. Hij liet meer dan 1.000 politieke gevangen vrij waaronder ayatollah Hosain Ali Montazeri, een Khomeiny-aanhanger. Khomeiny bleef oproepen tot protest: botsingen tussen demonstranten en militairen waren aan de orde van de dag. Op 9 en 10 december namen honderdduizenden deel aan de processies ter gelegenheid van Ashura, de shi'itische treurdag, wat uitliep op een massale demonstratie tegen de sjah. Uiteindelijk opende de sjah de dialoog met leden van de gematigde oppositie. Eind december ging Nationaal Frontleider Shapoer Bakhtiar (1916-1991) accoord met de vorming van een regering, op voorwaarde dat de sjah het land zou verlaten.~~~ Op 16 september verwoestte een aardbeving de stad Tabas en 40 omliggende dorpen, waarbij 25.000 mensen omkwamen.

1979

Op 16 januari verliet de sjah het land en op 1 februari werd ayatollah Khomeiny triomfantelijk ingehaald in Teheran. Bakhtiar verloor de steun van het leger, dat intern verdeeld was, en moest vluchten. Bij aanvallen op legerbases maakten guerrilla's en gewapende moslims grote hoeveelheden wapens buit. De macht kwam aan Khomeiny en zijn Islamitische Revolutionaire Raad. Een referendum tot vestiging van de Islamitische Republiek kreeg een overweldigende meerderheid. Een nieuwe grondwet voorzag in een president en een parlement, maar alle wetgeving stond onder controle van een religieuze raad. Het hoogste gezag, waaronder het opperbevel over de strijdkrachten, kwam aan ayatollah Khomeiny, de hoogste geestelijke leider. Mehdi Bazargan (1905-1995) werd premier van een voorlopige regering. De sjah werd ter dood veroordeeld, zijn aanhangers verbannen of geëxecuteerd, linkse partijen werden opgeheven, de pers werd gezuiverd. Oppositie tegen het nieuwe bewind kwam van soenitische stammen, separatistische Koerden en arabisch sprekende stammen in het zuiden. Ayatollahs uit Koem protesteerden tegen de politieke betrokkenheid van het religieuze establishment. Een aantal vooraanstaande imams werd vermoord door extremisten.~~~ De revolutie had grote gevolgen voor de buitenlandse politiek, zowel de Sovjet Unie als de Verenigde Staten waren uit de gratie. De Verenigde Staten weigerden de sjah uit te leveren, die daar voor een medische behandeling verbleef. Daarop werd de Amerikaanse ambassade in Teheran door militante moslims bezet en het ambassadepersoneel gegijzeld.~~~ De economie zakte ineen, de olieindustrie leed onder sabotage en technische problemen. De rol van het consortium was direct na de revolutie beëindigd en de directeur van de Iraanse Oliemaatschappij werd ontslagen. Banken en ondernemingen werden genationaliseerd, buitenlandse ondernemers trokken hun kapitaal terug.

1980

1981

In ruil voor financiële beloften van de Verenigde Staten werden de gijzelaars in de ambassade op 20 januari vrijgelaten. De oorlog met Irak verhevigde. Toen Iraakse troepen er niet in slaagden Abadan te veroveren, gooide de Iraakse luchtmacht het hele raffinaderijcomplex in puin. Iran antwoordde met bombardementen op Iraakse elektriciteitscentrales. De olie-export werd lamgelegd door Iraakse aanvallen op Zuid-Iraanse havens, de olieterminal op Kharg en het hoofdpompstation bij Gurreh. De Iraanse verliezen werden geschat op 10 tot 20.000 personen.~~~ In maart nam het parlement een wet aan die de macht van de president drastisch beperkte, zijn adviseurs werden gearresteerd en zijn medestanders in de regering vervangen. In juni verloor hij zijn positie als opperbevelhebber en vervolgens stemde het parlement in met zijn afzetting. Bani-Sadr dook onder en vluchtte samen met Mujaheddinleider Massoud Rajavi naar Frankrijk. Op 28 juni werden bij een bomexplosie in Teheran 72 personen gedood waaronder IRP-leider ayatollah Mohammad Hossein Beheshi, vier ministers en een aantal andere ayatollahs. Arrestaties van Mujaheddinaanhangers maakten geen einde aan het geweld, op 30 augustus kwamen de pas benoemde president Mohammad Ali Rajai en premier Mohammad Djavad Bahonar om bij een nieuwe bomaanslag. Hojatoleslam Seyyed Ali Khamenei (*1939) werd de nieuwe president, premier van een nieuw kabinet werd Hossein Mussavi. Tegen de Mujaheddin werd streng opgetreden, bijna 2200 personen werden geëxecuteerd in vier maanden tijd. Ex-president Bani-Sadr en de Mujaheddin vormden een regering in ballingschap.~~~ De economie leed onder inflatie en groeiende werkloosheid.

1982

De oorlog met Irak verliep in het voordeel van Iran. Eind mei verlieten de laatste Iraakse troepen Khuzistan. Irak wilde zich helemaal terugtrekken en via de OIC (Organisatie van de Islamitische Conferentie) onderhandelen over vrede. Iran wilde de oorlog doorzetten tot de val van het regime in Bagdad en begon een offensief tegen Basra in Zuid-Irak, waarbij Iraanse troepen grote verliezen leden. De Arabische landen van het Midden-Oosten veroordeelden de Iraanse invasie op Arabisch grondgebied, alleen de betrekkingen met Syrië en Libië bleven gehandhaafd. Officieel stelden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zich neutraal op en onthielden zich van wapenleveranties. Het embargo bleek echter gemakkelijk te ontduiken.~~~ De binnenlandse politiek werd gedomineerd door de IRP die een conservatieve islamitische politiek ging voeren. Linkse invloeden werden bestreden, de Tudeh Partij werd verboden.

1983

De voortzetting van de oorlog leverde Iran weinig op. Overwinningen op Iraaks grondgebied bleven uit en niet minder dan 50.000 Iraanse militairen kwamen om. Irak breidde zijn luchtmacht uit en de uitrusting van zijn leger verbeterde door Franse wapenleveranties. Toen Frankrijk Irak vijf Super Étendard straaljagers te leen gaf, dreigde Iran met afsluiting van de Straat van Hormuz. Dit gaf felle protesten van de Verenigde Staten, een sterke vloot in de Indische Oceaan paraat hielden.~~~ De moeilijke politieke situatie leidde in het parlement tot een voortdurende strijd tussen conservatieve en hervormingsgezinde islamiten. President Khamenei wilde de oorlog beëindigen, maar parlementsvoorzitter Ali Akbar Hashemi Rafsanjani (*1934) wilde doorgaan tot de val van Sadam Hoessein (*1937).

1984

In juli verwierp Iran een bemiddelingspoging van de OIC waartoe op een islamitische topconferenie in Saoedi-Arabië was besloten. President Khamenei verzekerde Syrië in september dat Iran het conflict niet zou uitbreiden tot de Arabische Golfstaten. Later in de maand bezocht de president Algerije en Libië. In juli bracht de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Hans Dietrich Genscher (*1927) een bezoek aan Teheran.~~~ Bij de parlementsverkiezingen van 15 maart kreeg de IRP alle 270 zetels. De Vrijheidspartij boycotte de verkiezingen omdat deze ondemocratisch waren. De illegale Mudjaheddin-Khalq (verzetsstrijders van het volk) had eveneens tot een boycot opgeroepen. Hojatoleslam Rafsanjani werd opnieuw parlementsvoorzitter. Tien prominente Tudeh-leden werden terechtgesteld, 86 anderen kregen gevangenisstraffen. In Teheran ontplofte een bom waardoor 15 mensen werden gedood en 300 gewond. De Mujaheddin kreeg daarvan de schuld.~~~ In Khuzistan was tengevolge van de oorlog de landbouwproduktie sterk teruggelopen. De olieinkomsten daalden door de hoge kortingen die Iran zijn afnemers moest bieden om de hoge verzekeringspremies-vanwege de onveiligheid in de Golf-te compenseren.

1985

Iraakse bombardementen brachten grote schade toe aan het olieverlaadstation op Kharg. Premier Mussavi bekritiseerde de Sovjet-Unie vanwege financiële en militaire steun aan Irak. Moskou haalde de in Iran werkzame technici (ongeveer 1200) terug naar Moskou. Met Turkije werden de betrekkingen aangehaald, het handelsverkeer werd uitgebreid.~~~ President Ali Khamenei werd op 16 augustus herverkozen met 85,6% van de stemmen. In november werd op een vergadering van 60 religieuze leiders ayatollah Hossein Ali Montazeri tot toekomstig opvolger benoemd van ayatollah Khomeiny. In april werden in de zuidelijke stadswijk van Teheran 300 arrestaties verricht na demonstraties tegen het regime. In mei volgde een bomexplosie waarbij 15 doden vielen.~~~ Begin februari verlaagde Iran zijn olieprijzen en begon met de bouw van een olieverlaadstation op het eiland Sirri.~~~ Amnesty International vermeldde schending van de mensenrechten in Iran, het aantal executies na de islamitische revolutie was schrikbarend hoog. Ook zou het Iraanse leger wreedheden begaan in de strijd tegen opstandige Koerden.

1986

1987

De buitenlandse betrekkingen bereikten een dieptepunt. Rellen in Mekka, waarbij vele Iraniërs omkwamen, verstoorden de verhouding met Saoedi-Arabië. De voormalige bondgenoten Syrië en Libië sloten zich op de Arabische topconferentie aan bij de landen die voortzetting van de oorlog door Iran veroordeelden. Iran kreeg ook ruzie met Frankrijk over aanslagen waarbij over en weer ambassadepersoneel werd gegijzeld. In december wees Frankrijk 17 aanhangers van de Mujaheddin-Khalq uit naar Gabon. Nadat in de eerste maanden van het jaar nog voor een miljard dollar olie uit Iran was geïmporteerd, verbood president Ronald Reagan (*1911) in oktober alle handel met Iran. Schepen van de Sovjet-Unie kwamen in de Perzische Golf enkele keren in botsing met Iraanse oorlogsschepen en ook Moskou veroordeelde de voortzetting van de oorlog.~~~ In juni werd de IRP ontbonden door gebrek aan consensus binnen de partij. Premier Mussavi wilde een meer geleide economie maar een aanzienlijk deel van de geestelijkheid vond dat in strijd met de islamitische beginselen. In Noordwest-Iran woedde een guerrillaoorlog waarin Koerdische strijders werden bijgestaan door verzetstrijders van de Mujaheddin.~~~ Iran kon zijn olie-export redelijk op peil houden. Er kwamen nieuwe pijpleidingen naar Bakoe (Sovjet-Unie) en de Iraanse havenstad Dzjask. De eigen wapenindustrie werd sterk uitgebreid.~~~ De maatschappij werd verder geïslamiseerd: alcohol werd verboden en produktie en verkoop van sigaretten werden geleidelijk afgeschaft.

1988

1989

De onderhandelingen met Irak toonden weinig voortgang. Aan de toenadering tussen Iran en West-Europa kwam een einde door de Rushdie-affaire. De Britse schrijver Salman Rushdie werd vanwege zijn boek De Duivelsverzen door de ayatollah's ter dood veroordeeld en vogelvrij verklaard omdat zijn boek kwetsend zou zijn voor de islam. Hierop riepen de EG-staten hun ambassadeurs terug en verbrak Engeland de diplomatieke betrekkingen. De Verenigde Staten trokken hun vloot voor de Iraanse kust terug maar boekten geen resultaat met toenaderingspogingen. Sovjet-minister Edvard Sjevardnadze (*1928) bezocht Teheran en parlementsvoorzitter Rafsanjani bezocht Moskou. Accoorden over economische samenwerking en wapenleveranties waren het resultaat. President Khamenei bezocht Joegoslavië, Roemenië en China.~~~ Op 3 juni overleed Khomeiny. President Khamenei werd tot zijn opvolger gekozen. Parlementsvoorzitter Rafsanjani werd op 28 juli de nieuwe president met versterkte bevoegdheden. Volgens een nieuwe grondwet fungeerde de president nu tevens als regeringsleider en leider van de Nationale Veiligheidsraad onder verantwoording aan het parlement en de geestelijk leider.~~~ Op 1 april werd de herstelde raffinaderij van Abadan weer in gebruik genomen. Een nieuw vijfjarenplan (1989-1994) benadrukte de ontwikkeling van de petrochemische industrie.~~~ Amnesty International en de Verenigde Naties meldden talrijke executies van politieke gevangenen.

1991

1992

Iran annexeerde nu feitelijk het eiland Abu Mussa in de Straat van Hormuz wat door de CCG en de Arabische Liga scherp werd veroordeeld. Overleg met de Verenigde Arabische Emiraten over het betwiste gebied mislukten. Iran streefde naar uitbreiding van zijn invloed in Centraal-Azië en economische samenwerking met de nieuwe centraalaziatische republieken. De betrekkingen met Engeland bleven slecht, doordat het Iraanse parlement het doodvonnis over Salman Rushdie bevestigde.~~~ Bij parlementsverkiezingen in april behaalden aanhangers van president Rafsanjani een meerderheid van 270 zetels. Woningnood en hoge prijzen leidden tot rellen en demonstraties in diverse steden. De overheid trad hard op, veiligheidstroepen schoten op demonstranten. Tussen president Rafsanjani en ayatollah Khamenei ontstond een machtstrijd over striktere toepassing van islamitische normen. Er kwamen campagnes tegen de 'verdorven westerse cultuur', corruptie en zedenverval. Drugshandelaren werden opgehangen. De Iraanse luchtmacht bombardeerde een kamp van de Mujaheddin bij Ashraf in Irak.~~~ In een Berlijns restaurant werden drie Iraans-Koerdische dissidenten en hun tolk vermoord.

1993

De VS beschuldigden Iran van internationaal terrorisme en eiste stopzetting van wapenleveranties aan en investeringen in Iran. China en Japan bleven echter wapens leveren en Japan gaf krediet voor de bouw van een waterkrachtcentrale. Algerije en Egypte beschuldigden Iran van steun aan het islamitisch verzet in hun landen. Met Irak werd onderhandeld over de uitwisseling van krijgsgevangenen uit de Iraaks-Iraanse oorlog.~~~ Op 11 juni werd president Rafsanjani met 63,2% van de stemmen herkozen. De verkiezingscampagne ging samen met acties voor striktere islamitische gedragsnormen.~~~ Dalende economische groei als gevolg van de lage olieprijzen leidde tot inflatie en hoge werkloosheid.~~~ Amnesty International beschuldigde Iran van moord op tegenstanders van het regime in het buitenland. Als gevolg van het conflict tussen Azerbaidzjan en Armenië staken vele Azerbaidzjaanse vluchtelingen de grens over. Ook sji'itische vluchtelingen uit Irak bleven toestromen.

1994

1995

De Verenigde Staten beschuldigden Iran opnieuw van steun aan het internationaal terrorisme en van het ontwikkelen van kernwapens. Voorts zou Iran raketten hebben opgesteld op eilanden in de Golf. Op 30 april vaardigde president Clinton (*1946) een boycot uit op Amerikaanse handel met en investeringen in Iran en vroeg andere landen de boycot te steunen (zonder veel resultaat). Wel zegde Rusland toe geen nucleaire centrifuges aan Iran te zullen leveren en annuleerde China de levering van twee kernreactoren.De contacten met de EG hadden nog steeds te lijden van de Rushdie-kwestie omdat Iran weigerde het vonnis te herroepen. De verhouding met Irak bleef gespannen, met Turkije werd een belangrijke olieovereenkomst gesloten. Iran keurde het vredesproces in het Midden-Oosten af. President Rafsanjani bracht in april een bezoek aan India.~~~ In november werd een nieuw wetboek van strafrecht van kracht, gebaseerd op de sharia (islamitische wet). De voortgaande islamisering wekte groeiend verzet. In Teheran demonstreerden studenten voor meer intellectuele vrijheid, intellectuelen vroegen verlichting van de censuur. Ook binnen de geestelijkheid bestond kritiek op het leiderschap van ayatollah Khamenei. In april vielen twintig doden bij rellen in een voorstad van Teheran vanwege verdubbeling van de broodprijzen.~~~ Door de hoge schulden en de lage olieprijzen daalde de waarde van de rial. De centrale bank besloot in mei tot bevriezing van de koers.~~~ Op 20 januari overleed ex-premier Bazargan, een van de weinige oppositievoerders in het parlement.

1996

1997

De handelsboycot was nadelig voor VS-bedrijven, die grote verliezen leden en personeel moesten ontslaan. Ook de militaire aanwezigheid in de Golf kostte de Verenigde Staten veel geld. De nieuwe president Mohammad Khatami (*1943) riep in december op tot een dialoog met de Verenigde Staten. De banden met Rusland en China werden aangehaald (wapenleveranciers). De verhouding met de Golfstaten verbeterde, in december kwam de Islamitische Overlegorganisatie bijeen in Teheran. Spanningen langs de grens met Irak bleven bestaan. Een Duitse rechtbank oordeelde dat de hoogste leiding van Iran betrokken was geweest bij de moord op drie Koerdische dissidenten in 1992. In reactie hierop riepen de EU-landen hun ambassadeurs terug.~~~ De gematigde Mohammad Khatami (*1943), voormalig minister van Cultuur, won met 70% van de stemmen de presidentsverkiezingen van 23 mei. Hij kondigde politieke en economische hervormingen aan en benoemde een vrouw tot een van zijn vice-presidenten.~~~ Het Franse Total sloot een overeenkomst voor de exploitatie van aardgas in de Perzische Golf.~~~ Bij een zware aardbeving in het noordoosten van Iran kwamen 1600 personen om het leven en werden 50.000 mensen dakloos.

1998

President Khatami riep op tot betere relaties met de VS waarop president Clinton voorzichtig reageerde. Ayatollah Khamenei bleef de Verenigde Staten echter aanduiden als de 'Grote Satan'. Zo werd de relatie met dat land inzet van een binnenlandse politieke strijd tussen liberalen en conservatieven. De EU-landen besloten tot herstel van de diplomatieke relaties. Nadat Iran afstand had genomen van de fatwa tegen Salman Rushdie, werden ook met Engeland weer ambassadeurs uitgewisseld. Tussen Iran en de Afghaanse talibanregering liepen de spanningen hoog op na de verovering van de Afghaanse stad Mazar-i-Sharif (8 augustus) waar talibantroepen acht Iraanse diplomaten en alle sji'itische inwoners vermoordden. Uit vrees voor verdere aanslagen op sji'itische moslims in de regio trok Iran troepen samen aan de grens met Afghanistan.~~~ De binnenlandse politiek leed onder de strijd tussen de liberale president Khatami en de conservatieve oppositie in het parlement. De oppositie kreeg steun van geestelijk leider Khamenei, van de rechterlijke macht en van de Revolutionaire Garde. Vooral de door president Khatami toegestane persvrijheid werd telkens weer door de rechters ingeperkt. Verschillende kritische schrijvers en intellectuelen werden vermoord.

1999