1845

1846

Nederlandse aanval op Buleleng en Karangasem. Dit soort strafexpedities diende niet tot territoriumuitbreiding maar moest de inheemse vorsten van de Nederlandse superioriteit overtuigen. Na afloop van een dergelijke expeditie en erkenning van de Nederlandse soevereiniteit, werden de troepen meestal weer teruggetrokken.

1847

Militaire expeditie naar het eiland Nias op de westkust van Sumatra.

1848

Opnieuw deden legertroepen een aanval op Bali. Vanwege onverwacht grote tegenstand moesten ze terugtrekken. De overige Balinese vorsten steunden Buleleng en Karangasem in een militaire coalitie.~~~ In Batavia leidde dominee Wolter Robert Baron van Hoëvell (1812-1879) een demonstratie voor persvrijheid, openbaar onderwijs en vertegenwoordiging van Nederlands-Indië in de Staten Generaal. Na een officiële berisping van de regering moest hij Indië te verlaten.

1849

Bij een derde aanval op Bali werden Buleleng en Noord-Bali onder controle gebracht. De vorst van Lombok nam Karangasem in bezit.~~~ In een pamflet keerde Baron van Hoëvell zich tegen het cultuurstelsel en de herendiensten.

1850

Met de aankoop van de laatste Portugese vestigingen kwam Flores onder Nederlands gezag.~~~ Het cultuurstelsel verstoorde de balans tussen voedselproductie en commerciële productie. Hongersnood op Centraal-Java was het gevolg.~~~ Missiegebieden van katholieken en protestanten werden door de overheid streng gescheiden gehouden. Protestantse zendelingen begonnen hun werk onder de Bataks van Noord-Sumatra.

1851

Mr. A.J. Duymaer van Twist (1809-1887) werd benoemd tot gouverneur-generaal.~~~Ter exploitatie van de tinmijnen op Billiton werd de Billiton Maatschappij opgericht.~~~ In Surakarta kwam de eerste kweekschool voor de opleiding van inheemse onderwijzers voor de Javaanse scholen. Batavia kreeg de eerste Dokter Djawa-school waar inheemse leerlingen opgeleid werden om te kunnen worden ingeschakeld bij het vaccinatieprograma van de overheid.

1852

Een afgezant uit Atjeh bezocht de Franse keizer Napoleon III. Nederland vreesde voor buitenlandse invloeden in Atjeh, dat steeds machtiger en welvarender werd onder Tuanku Ibrahim die de locale vorsten in de pepergebieden tegen elkaar uitspeelde.~~~ Op Billiton ging de tinexploitatie van start.

1853

Noord-Bali kwam onder Nederlands bestuur.~~~ De botanicus Karl Justus Hasskarl kreeg opdracht van het gouvernement in Peru kinaplanten te verzamelen. De kinateelt zou eind jaren tachtig in de Preanger ontwikkeld worden door theeplanter K.A.R. Bosscha.

1854

Nieuw Regeringsreglement voor Indië bij wet vastgesteld. De liberale Baron van Hoëvell bracht in het parlement het debat op gang over de afschaffing van het cultuurstelsel. Daarop besloot de regering de uitbreiding van cultures stop te zetten, de cultuurprocenten te verlagen en de herendiensten te beperken.~~~ Terwijl de Nederlandse expansie op Noord-Sumatra was opgeschort, breidde Atjeh zijn invloed uit in Langkat, Deli en Serdang op de oostkust van Sumatra.

1855

In Jogyakarta besteeg Hamengkubuwono VI de troon.~~~ Nederland breidde zijn invloed uit op Borneo (Kalimantan), dat meer economische waarde kreeg door de exploitatie van kolenmijnen.~~~ Militaire expeditie naar het eiland Nias.

1856

C.F. Pahud de Mortanges (1803-1873) werd benoemd tot gouverneur-generaal. Eduard Douwes Dekker beschuldigde lokale regenten (bupati's) op West-Java van corruptie en werd ontslagen uit zijn gouvernementsbetrekking.~~~ Militaire expeditie naar Flores.~~~ Door de invoering van het Drukpersreglement kon in Indië een kritische pers tot stand komen waarin bestuursmisbruik aan de kaak werden gesteld.

1857

In Banjermasin (Borneo)greep het gouvernement in bij conflicten over de troonsbestijging van sultan Tamjid Illah hetgeen rebellie en uiteindelijk oorlog tot gevolg had. Met Atjeh werd een verdrag gesloten van handel, vrede en vriendschap. ~~~Er kwam een telegraafverbinding tussen Batavia en Buitenzorg.

1858

Pakubuwono VIII werd susuhunan van Surakarta. Als antwoord op de Atjeese expansie breidde Nederland zijn invloed op Sumatra uit. De nieuwe sultan van Jambi, Ratu Taha Saifuddin, weigerde een verdrag te tekenen en vluchtte het binnenland in met medeneming van de regalia (pusaka). Zijn opvolgers erkenden de Nederlandse soevereiniteit wèl maar de sultan bleef met zijn aanhangers het gouvernement bevechten tot zijn dood in 1904. Het sultanaat Siak op Oost-Sumatra kwam onder Nederlandse souvereiniteit, waarbij de grenzen van Siak zover noordelijk werden opgerekt dat de peperhavens erbinnen vielen. Deze havens behoorden tot het rechtsgebied van Atjeh en waren van belang voor de Engelsen. ~~~ Militaire expeditie tegen Bone dat zich verzette tegen het Nederlands gezag.

1859

De Portugezen hielden vast aan hun bezit van Oost-Timor. De grenzen tussen Oost- en West-Timor werden vastgelegd.~~~ Pangeran Antasari leidde het rebellenleger van Banjermasin. Na hevige gevechten en het aanvoeren van versterkingen kreeg het Nederlands-Indische leger de overhand.~~~ Tot ergernis van de Engelsen en de Atjeeërs verhoogde het gouvernement de douanerechten in Siak.

1860

Banjermasin kwam rechtstreeks onder Nederlands bestuur, de sultan werd verbannen naar Bogor.~~~ De Europese bevolking van Indië nam snel toe door het groeiend aantal militairen in koloniale dienst. Het Indische leger bestond nu uit 13.700 militairen op een totaal van ongeveer 42.800 Europeanen.~~~Multatuli (Eduard Douwes Dekker) publiceerde Max Havelaar, een boek dat de uitwassen van het cultuurstelsel en met name de 'hoofdenkwestie' tot onderwerp had. De dorpshoofden maakten misbruik van hun positie om de bevolking uit te buiten en de Nederlandse bestuursambtenaren verzuimden daar tegen op te treden.

1861

Mr. L.A.J.W. Baron Sloet van de Beele (1806-1890) werd benoemd tot gouverneur-generaal. In Surakarta kwam Pakubuwono IX op de troon.

1862

Nederland probeerde de kleine vorstendommen in het grensgebied tussen Atjeh en Siak (Deli, Asahan en Serdang)onder Nederlands gezag te brengen. Alleen de sultan van Deli erkende de Nederlandse souvereiniteit.~~~ Guerrilla-acties in Banjermasin duurden voort.~~~ Op Java gaf het gouvernement de theecultuur vrij. Daarmee begon de opkomst van de grote theeondernemingen in de Preanger. Er kwam een einde aan de verplichte pepercultuur.

1863

Engeland stuurde kanonneerboten naar Langkat en andere peperhavens op Sumatra.~~~Er kwam officieel een einde aan de slavernij in de koloniën. De Nederlandse regering gebruikte de Indische baten om voormalige slavenhouders in Suriname schadeloos te stellen.~~~ De liberale I.D. Fransen van de Putte (1822-1902) werd minister van Koloniën en wilde het cultuurstelsel afschaffen en Indië openen voor particulier kapitaal. Op Noord-Sumatra werd tabak aangeplant. Er kwam een eind aan de gedwongen kruidnagel- en muskaatnootcultuur.~~~Militaire expeditie naar Nias.

1864

Nederland eiste de Mentawai eilanden, ten westen van Sumatra, op. De laatste sultan van Siak trad af.~~~ Op Java werd een proef gedaan met rubbercultuur.~~~ In april verscheen de eerste postzegel van Nederlands-Indië.

1865

Het sultanaat Asahan in Noord-Sumatra kwam onder Nederlands bestuur, de sultan werd verbannen naar Riau.~~~In Rotterdam werd een zending van 189 balen Deli-tabak geveild. De tabak bleek van uitstekende kwaliteit en leverde een zeer hoge prijs op. De verplichte verbouwing van indigo en kaneel werd beëindigd.~~~ Het gouvernement contracteerde de Nederlands-Indische Stoomvaartmaatschappij (van origine Engels) om een netwerk van pakketdiensten op te zetten dat de belangrijkste havens op Java en Sumatra en in de buitengewesten met elkaar verbond.

1866

Mr. P. Mijer (1812-1881) werd benoemd tot gouverneur-generaal. Het eiland Sumba kwam onder Nederlands bestuur.~~~ De verplichte aanplant van tabak hield op.

1867

Oprichting van Nederlands-Indisch Ministerie van Onderwijs. Aan het Willem III Gymnasium in Batavia kwam een speciale opleiding voor Indische ambtenaren. Het opleidingsmonopolie van de Delftse Academie werd opgeheven.~~~ Op Java werd de eerste spoorweg aangelegd.~~~ Bij een uitbarsting van de Merapi vielen 1000 doden.

1869

De opening van het Suezkanaal - Verdi componeerde speciaal voor deze gelegenheid de opera Aïda - en de ontwikkeling van de stoomscheepvaart bekortte de reis van Europa naar Indië tot vijf weken. De route naar Nederlands-Indië werd verlegd van Straat Sunda naar Straat Malakka en liep nu langs de kust van Atjeh, dat militair-strategisch belangrijker werd. Het toegenomen scheepvaartverkeer maakte de vanouds gebruikelijke piraterij aantrekkelijker voor zeerovers die vanuit Atjeh opereerden.~~~ De tabaksdeskundige J. Nienhuys (1836-1927) richtte met een aantal vennoten de Deli Maatschappij op.

1870

1871

Engeland hield niet langer vast aan een onafhankelijk Atjeh. In november sloten Nederland en Engeland het Verdrag van Sumatra (Tweede Sumatra-traktaat) waarbij een uitruil van koloniën plaatsvond en Nederland de vrije hand kreeg op Sumatra. Beide landen kregen handelsrechten in Atjeh.~~~ Op Java kwam een telegraafverbinding tot stand met Australië.~~~Op Bali heerste een pokkenepidemie die 18.000 slachtoffers eiste.

1872

Mr. J. Loudon (1824-1900) benoemd tot gouverneur-generaal. Ten noorden van de Minangkabau raakte het leger in oorlog met primitieve Batakstammen.~~~ Er werd een begin gemaakt met de aanleg van de haven van Tanjong Priok.

1873

Atjeh trachtte de Verenigde Staten vergeefs te bewegen tot een verdrag. Voor Nederland was dit reden te interveniëren ter bescherming van haar belangen in de archipel. In maart werd de hoofdstad Kotaradja gebombardeerd en was de Atjeh Oorlog (1873-1903) een feit. In april werd een invasie van 3000 man troepen door de Atjeeërs tot de terugtocht gedwongen, waarbij de militaire bevelhebber sneuvelde. (Het Indische leger bestond uit niet meer dan 28.500 officieren en manschappen, waarvan 47% Europeaan was.) Sultan Mahmud Syah zocht vergeefs hulp bij Turkije, Engeland, de Verenigde Staten en Frankrijk. In november volgde een nieuwe invasie en kon het leger zijn positie handhaven. Cholera en andere ziekten maakten veel slachtoffers onder de strijdende partijen.~~~ Theeplanten uit China leverden een teleurstellend resultaat op. Assam theeplanten uit India moesten een betere opbrengst gaan geven.~~~ Oprichting van het Nederlands Aardrijkskundig Genootschap dat expedities ging uitvoeren in onbekende delen van de buitengewesten. Een spoorweg die Semerang met Surakarta en Jogyakarta verbond kwam na lange tijd gereed evenals een spoorweg tussen Batavia en Buitenzorg. Beide projecten waren de vrucht van particulier initiatief.

1874

Een grootscheepse bestuursreorganisatie paste in de tendens naar centralisatie. Kern van dit systeem werd het kabinet van de gouverneur-generaal, de Algemene Secretarie. De Raad van Indië verloor aan invloed.~~~ Een tweede expeditie onder generaal J. van Swieten (1807-1888) veroverde de kraton van Kotaradja waarop de Atjeeërs zich terugtrokken in de heuvels. Nederland dacht dat de oorlog hiermee was afgelopen, annexeerde Atjeh en schafte het sultanaat af. Atjeh weigerde zich over te geven en ging over tot een guerrilla-oorlog die vele jaren zou duren. Nadat sultan Mahmud Syah aan cholera was gestorven, benoemden de Atjeeërs een kleinzoon van Tuanki Ibrahim tot sultan Ibrahim Mansur Syah.

1875

Mr. J.W. van Lansberge (1830-1905) werd benoemd tot gouverneur-generaal.~~~ De Rotterdamsche Lloyd opende een scheepvaartverbinding met Indië. Er kwam een spoorweg van Surabaya naar Malang.

1877

Hamengkubuwono VII besteeg de troon van Jogyakarta.~~~ Pieter Brooshooft (1845-1921)werd hoofdredacteur van het Semarangse dagblad De Locomotief.

1878

Militaire expeditie onder generaal K. van der Heyden (1826-1900) tegen Samalangan op Atjeh.Teuku Di Tiro (1836-1891), een islamitische ulama, leidde de Atjeese guerilla.

1880

1882

Karangasem en Gianyar op Noord-Bali kwamen onder direct Nederlands bestuur. Bali en Lombok vormden samen één residentschap. Ook de Aru en Tanimbar eilanden kwamen onder Nederlands bestuur.~~~ Militaire expeditie naar Ceram.~~~ Op Borneo werd olie gevonden bij Kutai.~~~ In de grote steden op Java begon de overheid met het aanleggen van gasverlichting, electriciteit en telefoon.~~~ De persoonlijke diensten aan de Pamong Pradja, de zogenaamde pantjendiensten, werden afgeschaft.

1883

Batakkoning Si Singamangaraja werd verbannen uit zijn land.~~~ De Delische tabaksplanter A.J. Zijlker kreeg toestemming van de sultan van Langkat om op Noord-Sumatra olieproefboringen te doen~~~. Op Java en Sumatra werd het spoorwegnet uitgebreid.~~~ Bij een uitbarsting van de Krakatau kwamen in Java en de Lampungs circa 36.000 mensen om.

1884

O. van Rees (1823-1892) werd benoemd tot gouverneur-generaal. Deli kwam onder Nederlands bestuur.~~~ De dalende suikerprijs leidde tot een ernstige economische crisis. Suikerplanters konden hun financiële verplichtingen niet nakomen en sleepten de banken in hun ondergang mee.~~~De oorlog in Atjeh verhevigde. Het leger bouwde een geconcentreerde linie van 16 forten dicht rond Kotaradja om de guerrilla's uit het binnenland tegen te houden.~~~ Telegraaf-, telefoon- en postdiensten werden door het gouvernement gebundeld in de PTT.

1885

Madura kwam onder Nederlands bestuur. ~~~ Op Sumatra vond het eerste wetenschappelijke onderzoek naar de aanwezigheid van olie plaats.

1887

De sultans van Madura fungeerden nog slechts als regent.~~~ Door de economische crisis en de kosten van de oorlog kwam er een einde aan de stroom Indische baten.

1888

1889

De socialist Domela Nieuwenhuys (1846-1919) pleitte ervoor aan Indië een bedrag van 850 miljoen gulden terug te geven. Voorts stelde hij een beleid voor dat zo snel mogelijk tot onafhankelijkheid zou leiden.~~~ Op Noord-Celebes werd goud gevonden. Het gouvernement reageerde hierop met het instellen van direct bestuur in Gorontalo en het sluiten van economische verdragen met lokale vorsten.

1891

1893

Jhr. C.H.A. van der Wijck (1840-1914) werd benoemd tot gouverneur-generaal. In Surakarta kwam Pakubuwono X op de troon.~~~ De haven van Tanjong Priok werd operationeel.

1894

1896

1897

Na het opdrogen van de oliebronnen in Langkat, vond de Koninklijke rijke olievoorraden in Perlak (Atjeh). Hierdoor kreeg de verdere bezetting van Atjeh hoge prioriteit. In Indië waren nu 16 Nederlandse petroleummaatschappijen actief, acht op Java, zeven op Sumatra en een op Borneo.

1898

Generaal J.B. van Heutz (1851-1924) werd tot gouverneur van Atjeh benoemd. Zijn adviseur C. Snouck Hurgronje (1857-1936) ontwierp de 'Korte Verklaring', een verdrag waarin de inlandse vorsten de Nederlandse soevereiniteit erkenden en beloofden alle regels en bevelen van het gouvernement na te komen. Dit verdrag kwam in de plaats van alle eerdere verdragen met inlandse vorsten.

1899