Chronologie van Nederlands Indië en Indonesië

Indonesië anno 2002	Republiek Indonesië Staatshoofd: Megawati Soekarno Putri (2001) Vice President: Oppervlakte: 1.912.990 km2 Bevolking:209.700.000 BNP) per inwoner: $ 844 Hoofdstad: Jakarta Munteenheid: Rupiah Taal: Bahasa Indonesia ) NP: Bruto Nationaal Product	Godsdiensten: Islam 87%, Prot. 7%, R.Kath. 3%, Hindu 2%, Boedist 1% Analfabetisme: 14% BNP: $ 177 mrd (Landbouw 16%, Industrie 43%, Diensten 41%) Export: $ 49 mrd Import: $ 27 mrd Handelspartners: Japan, U.S.A., Singapore, Europese Unie
1595	Eerste expeditie naar Azië met als doel het bereiken van de specerijen-eilanden. De Compagnie van Verre zond drie goed uitgeruste en bewapende schepen uit onder leiding van Cornelis de Houtman (1565-1599) en Gerrit van Beuningen. Schipper Pieter Dirksz de Keyser beschikte over de routebeschrijving van Jan Huygen van Linschoten (1563-1611) die de reis eerder met een Portugees schip had gemaakt. De 'Mauritius', de 'Hollandia' en de 'Amsterdam', vergezeld van het kleine jacht 'Duyfken', vertrokken op 2 april 1595 vanuit Texel en arriveerden in Bantam, de belangrijkste peperhaven op West-Java, in juni 1596. De reis verliep moeizaam met veel conflicten en verliezen aan mensenlevens. In augustus 1597 keerden drie van de schepen terug met 87 overlevenden van de oorspronkelijke 249 bemanningsleden. Hoewel geen financieel succes, had de reis bewezen dat de vaart op Azië mogelijk was.
1598	De Oude Compagnie (fusie van een nieuw opgerichte compagnie met de Compagnie van Verre) uit Amsterdam rustte een vloot uit van acht schepen die onder bevel stond van Jacob van Neck (1564-1638). Deze zogenaamde 'Tweede Schipvaart' was zeer succesvol en kwam een jaar later met vier rijkbeladen schepen uit Bantam terug. De andere schepen voeren door naar de Molukken: Wijbrand van Warwijck (1569-1615) deed Celebes, Ambon en Ternate aan, Jacob van Heemskerck (1567-1607) Banda. Ook in Middelburg, Veere en Rotterdam werden compagnieën opgericht die in totaal 14 schepen naar Azië stuurden, onder bevel van onder andere Gerard le Roy, Cornelis de Houtman en Olivier van Noort (1559-1627).
1599	De Oude Compagnie rustte in totaal 7 schepen uit onder opperbevel van Steven van der Haghen (1563-1624) en Jacob Wilckens, de Nieuwe Brabantse Compagnie 4 schepen onder bevel van Pieter Both (1550-1615). Steven van der Haghen kreeg op Ambon van de inwoners van het schiereiland Hitu de beschikking over het kasteel Van Verre in ruil voor militaire steun tegen de Portugezen. Een aanval op het Portugese fort Leitimor op Oost-Ambon mislukte. Cornelis de Houtman deed Atjeh aan en sneuvelde in een gevecht met de inlandse bevolking.
1600	In Engeland werd de East India Company opgericht.~~~ Jacob van Neck voerde andermaal het bevel over 6 schepen van de Oude Compagnie en Guillaume Senescal hees de zeilen voor de Nieuwe Brabantse Compagnie (2 schepen).
1601	Vier verschillende compagnieën, twee uit Amsterdam en twee uit Zeeland, rustten in totaal 20 schepen uit voor de vaart op Azië. De onderlinge concurrentie tussen al deze zogenaamde 'voorcompagnieën' deed de handel geen goed. Op initiatief van landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) kwamen de kooplieden tot samenwerking en werd besloten tot het oprichten van één gezamenlijke compagnie.
1602	Op 20 maart 1602 verleenden de Staten Generaal aan de Verenigde Oost-Indische Compagnie het monopolie van handel en scheepvaart op Azië voor de duur van 21 jaar. Dit octrooi zou in de komende jaren steeds verlengd worden. De VOC mocht bovendien uit naam van de Staten Generaal forten bouwen, oorlog voeren en verdragen sluiten. De compagnie moest, behalve handel drijven, zoveel mogelijk schade toebrengen aan de Portugese en Spaanse belangen in Azië. De oorlog tegen de Republiek (Tachtigjarige Oorlog) werd o.a. gefinancierd met de opbrengsten uit de Portugees-Aziatische handel. De compagnie had zes afdelingen of 'Kamers' in de steden Amsterdam, Middelburg, Rotterdam, Delft, Hoorn en Enkhuizen. De Kamers rustten zelf schepen uit, het centrale beleid werd bepaald door de 'Heren Zeventien', een commissie bestaande uit afgevaardigde bewindhebbers uit de zes kamers, die afwisselend in Amsterdam en Middelburg bijeenkwam. Het bedrijfskapitaal (6,5 miljoen gulden) werd bijeengebracht door aandeelhouders die naar rato dividend kregen uitgekeerd uit de winst van de retourladingen vanuit Azië naar de Republiek.
1603	De eerste VOC-vloot van twaalf zwaarbewapende schepen stond onder bevel van Steven van der Haghen. Een van zijn opdrachten was de Portugese vestigingen in Goa en Mozambique aan te vallen. De VOC vestigde een handelspost in Bantam; de Engelsen hadden dat een jaar eerder al gedaan.
1604	Op hun weg naar de oost onderzochten schepen van de VOC-vloot de mogelijkheden van handeldrijven op de kusten van India. Op de westkust was Malabar aantrekkelijk vanwege de peperhandel, aan de oostkust Coromandel vanwege de katoenen stoffen die in de komende decennia een gewild ruilmiddel zouden gaan vormen in de handel op Indië.~~~ De VOC en de Engelse EIC streden in de Molukken om toegang tot de specerijenhandel.
1605	Steven van der Haghen verdreef de Portugezen uit de Molukken en doopte fort Leitimor om tot fort Victoria. Met de inwoners van Hitu sloot hij een contract over de leverantie van kruidnagelen. Met Banda werd een verdrag gesloten over de levering van muskaatnoten.
1606	Spanjaarden uit de Filippijnen bezetten het door de Portugezen verlaten fort Tidore op Halmaheira.
1607	Een grote vloot onder Pieter Willemsz.Verhoeff (1560-1609) moest de Nederlandse positie in Indië gaan versterken. Cornelis Matelief de Jonge (1569-1632) stichtte op Ternate fort Oranje en sloot met de sultan aldaar een verdrag over de leverantie van kruidnagelen.~~~ In Atjeh (Noord-Sumatra) begon een bloeiperiode onder de regering van sultan Iskander Muda (1607-1636).
1609	Verhoeff wilde op Banda Neira een fort oprichten maar werd met 46 andere Nederlanders door de Bandanezen vermoord.
1610	Pieter Both werd de eerste gouverneur-generaal in Bantam. Samen met de zeshoofdige Raad van Indië vormde hij het hoogste gezag. Both had in 1599 een factorij gesticht in Bantam.~~~ In Jakatra werd een tweede handelspost opgericht. In Bantam hadden de Engelsen veel invloed en stond regent Ranamengala op gespannen voet met de Nederlanders. In Jakatra regeerde Pangeran (prins) Wijayakrama die weinig ophad met zijn heer in Bantam en een onafhankelijke politiek nastreefde. Met sultan Agung van Mataram kwam een eerste contact tot stand.
1614	Gerard Reynst (+1615) volgde Both op als gouverneur-generaal. In zijn instructie kreeg hij de opdracht de Engelse concurrentie in de Molukken het hoofd te bieden. Hij stelde Jan Pieterszn. Coen (1587-1629) aan als directeur-generaal van de handel. De directeur-generaal stond tweede in de hiërarchie en coördineerde de commerciële activiteiten van de VOC in heel Azië.
1615	Steven van der Haghen versloeg de Spaans-Portugese vloot bij Malakka.
1616	Laurens Reael (1583-1637) , rechtskundig adviseur van Both, werd de nieuwe gouverneur-generaal.~~~ Jan Dirckszn. Lam veroverde Pulau Ai ,een van de Banda eilanden. Om deel te kunnen nemen aan de peperhandel op Sumatra, vestigde de VOC zich in Jambi op de oostkust.
1617	Steven van der Haghen werd benoemd tot gouverneur van Ambon.~~~ De VOC vestigde een factorij in Suratte op de westkust van India.
1618	Jan Pieterszn. Coen werd de opvolger van Reael. Na een hevige strijd met Engelsen en Bantammers slaagde Jan Pieterszn.Coen erin Jakatra te veroveren. Op de plaats van de verwoeste stad werd Batavia gesticht. Kasteel Batavia aan de monding van de Ciliwung werd het hoofdkwartier van de VOC in Azië.
1619	Onder diplomatieke druk van de Staten Generaal sloot de VOC tegen haar zin een verdrag met de Engelse East India Company ter verdeling van de specerijenhandel.
1621	De Engelsen kregen toestemming voor een handelspost op Ambon.
1622	Op Banda Neira werden de forten Belgica en Nassau gebouwd. Met een leger van 2000 man onderwierp Jan Pieterszn. Coen de Banda-eilanden aan het gezag van de VOC, waarbij nagenoeg de hele bevolking van de eilanden werd omgebracht of gedeporteerd. De grond werd verdeeld in perken die aan oud-compagniesdienaren (perkeniers) werden toegewezen en van elders werden arbeidskrachten ingebracht voor de produktie. De compagnie beschikte nu over het monopolie op foelie en muskaatnoten.
1623	Pieter de Carpentier (1588-1659) volgde Coen op als gouverneur-generaal en zette diens beleid voort. Hij ijverde voor de uitbreiding en verbetering van Batavia en voerde een algemene belasting in ter verbetering van onderwijs en rechtspraak.~~~ Gouverneur van Speult van fort Victoria op Ambon liet 10 Engelse kooplieden ophangen op beschuldiging van samenzwering tegen de VOC. Door deze 'Ambonse moord' werd het verdrag uit 1619 verbroken. De EIC richtte haar aandacht meer en meer op andere delen van Azië (India), alleen in Bantam bleef ze actief.
1624	Op Formosa (het huidige Taiwan) stichtte de VOC fort Zeelandia als uitvalsbasis voor de handel op China.
1627	Voor de tweede maal werd Jan Pieterszn. Coen gouverneur-generaal van Batavia.
1628	Sultan Agung van Mataram belegerde Batavia van augustus tot december omdat de VOC weigerde zijn aanspraken op Bantam te steunen.
1629	Opnieuw werd Batavia door Mataram belegerd maar het leger van de sultan ging ten onder aan logistieke problemen.~~~ Jan Pieterszn. Coen overleden , waarschijnlijk aan de cholera. Zijn voorlopige opvolger werd Jacques Specx (*1585).
1632	Henrick Brouwer werd benoemd tot gouverneur-generaal.
1634	Oorlog in de Molukken waar de VOC op gewelddadige wijze het kruidnagelmonopolie trachtte af te dwingen. Met steun van lokale bondgenoten werden leveranties aan andere afnemers ('smokkel' volgens de VOC) verhinderd en kruidnagelplantages vernield. De harde maatregelen van de VOC riepen veel verzet op bij de inwoners van Hitu en dat leidde tot bloedige gevechten. De Hituezen kregen steun van de koning van Ternate en de sultan van Gowa. Makassar (Ujung Pandang) in Gowa was een belangrijk handelscentrum op Zuid-Celebes (Sulawesi) waar buiten de VOC om specerijen werden verhandeld.
1636	Anthony van Diemen (1593-1645) volgde Brouwer op als gouvereur-generaal.
1637	Van Diemen ondernam harde actie tegen de troepen van Ternate in Hoamoal (op Ceram).
1638	Op Ceylon (Sri Lanka) sloot Raja Sinha II van Kandy een bondgenootschap met de VOC tegen de Portugezen.
1641	Anthonie van Diemen veroverde Malakka op de Portugezen na een beleg van vijf maanden. Zo kreeg de VOC de controle over de vaart in Straat Malakka, een van de twee grote handelsroutes tussen West- en Oost-Azië. De tweede grote route liep via Straat Sunda.~~~ De Nederlanders dreven handel met Japan vanaf het kunstmatige eiland Deshima in de baai van Nagasaki.~~~ De Staten Generaal sloten met Portugal een tienjarig bestand.
1642	De VOC sloot handelsverdragen met de sultan van Palembang op Sumatra. De VOC kreeg peper uit de bovenlanden van Sumatra in ruil voor textiel en opium.
1645	Cornelis van der Lijn (1608-1679) benoemd tot gouverneur-generaal.
1646	Vrede met Mataram. De VOC sloot een verdrag met de opvolger van Agung, sultan Amangkurat I, en verplichtte zich tot een vorm van tribuut. Elk jaar op 12 maart moesten de Nederlanders met hun giften aanwezig zijn bij de viering van de geboortedag van de profeet (Garebeg Mulud-feest) om de vorst eer te bewijzen.~~~Op Hitu kwam een einde aan de strijd in de Molukken met de verovering van de vesting Kapaha door de VOC.
1648	De vrede van Munster maakte een einde aan de Tachtigjarige Oorlog met Spanje.
1649	Als gouverneur van Ceylon sloot Johan Maetsuycker (1606-1678) met de sultan van Kandy een contract waarbij de VOC het kaneelmonopolie verkreeg.
1650	Carel Reyniersz. (1604-1653) werd benoemd tot gouverneur-generaal.
1651	Oorlog met Portugal hervat. Op West-Ceram (Hoamoal) vermoordden opstandelingen uit Ternate 150 VOC-dienaren met hun vrouwen en kinderen.~~~ De VOC opende een handelspost in Japara op Noord-Java.
1652	Kaap de Goede Hoop op de zuidpunt van Afrika werd ingericht als verversingspost voor de schepen op weg naar Azië.~~~ De Republiek raakte in oorlog met Engeland (Eerste Engelse Oorlog 1652-1654).
1653	Johan Maetsuycker (1606-1678) benoemd tot gouverneur-generaal.
1655	Arnold de Vlamingh van Outshoorn (1608-1661) maakte met geweld een einde aan de oorlog in de Molukken. Hoamoal op West-Ceram werd verwoest en de bevolking gedeporteerd naar Ambon. Ook Ternate werd bestraft.
1656	Na langdurige strijd met Portugal werd op Ceylon Colombo ingenomen dat nu hoofdzetel van het Ceylonese gouvernement werd. Rijcklof van Goens (1619-1682) veroverde op Ceylon ook de laatste Portugese enclave Jaffna en kreeg vaste voet in Madurai op de kust van India.
1657	Troepen van Mataram vielen VOC-schepen aan in de haven van Palembang. Amangkurat I wilde zeggenschap houden over de handel en vooral over de inkomsten daaruit.
1658	De VOC bouwde een fort in Menado op Celebes (Sulawesi) om de invloed van Spanje en Ternate in dat gebied het hoofd te bieden.
1659	De VOC sloeg terug in Palembang, de stad werd door brand verwoest, de vestiging heropgericht.~~~ De Portugezen werden verdreven uit hun fort in Negapatnam aan de Coromandelkust (India).
1660	Om overproduktie tegen te gaan werd de kruidnagelteelt op Ambon voortaan aan banden gelegd. Aanplant en oogst stonden onder strenge controle, het teveel aan bomen werd gerooid.
1661	Vrede met Portugal (vrede van Den Haag).
1662	De VOC werd uit Formosa verdreven door Cheng Ch'engkung, wiens naam door de Nederlanders werd verbasterd tot 'Coxinga', een aanhanger van de uit China verdreven Ming-dynastie. Het verlies van suikerleverancier Formosa was gunstig voor de ontwikkeling en groei van de suikerindustrie in de ommelanden van Batavia. ~~~ De Spanjaarden trokken zich terug uit Ternate en Tidore.
1663	Rijcklof van Goens veroverde de Portugese vestiging in Cochin op de kust van Malabar en verwierf diverse pepercontracten in ruil voor militaire steun.
1664	Van Goens werd gouverneur van Ceylon.~~~ Weer oorlog met Engeland (Tweede Engelse Oorlog 1664-1667).
1666	Expeditie tegen de sultan van Gowa (Makassar) onder bevel van Cornelis Speelman (1628-1684). Speelman had op Celebes de steun van de Buginese prins Arung Palakka, wiens vorstendom Bone door Gowa was bezet. Na gevechten die vier maanden duurden, werd Makassar veroverd.
1667	Op 18 november sloot Speelman met de sultan van Gowa het verdrag van Bongaja waarin de gezagsverhoudingen op Zuid-Celebes werden geregeld. De haven van Makassar met fort Rotterdam werd VOC-bezit en aan de smokkel van kruidnagelen kwam een einde. Bone werd weer onafhankelijk. Tidore erkende de soevereiniteit van de VOC.
1669	Sinds 1606 hadden Nederlandse kooplieden handel gedreven in Banjermasin op Borneo (Kalimantan). Na de val van Makassar werd Banjermasin een vrijhaven voor Portugese en Engelse schepen en Chinese jonken. Uit verzet tegen de VOC werd een aantal Nederlandse kooplieden door troepen van de sultan aangevallen en vermoord.
1670	Ter beheersing van de tinhandel vestigde de VOC buitenposten te Bengkalis op Sumatra (aan de Straat van Malakka) en Perak op het schiereiland van Malakka.~~~ Balambangan in de zuidoosthoek van Java werd onafhankelijk van Bali.
1671	Prins Trunajaya van Madura, in opstand tegen Mataram, verdreef Matarese troepen van zijn eiland.
1672	Derde Engelse Oorlog (1672-1674).~~~ Uitbarsting van de Merapi vulkaan.~~~ De VOC erkende Arung Palakka als koning van Bone.
1674	Hongersnood in Mataram.
1675	Trunajaya wakkerde een opstand aan in Mataram. Zijn leger landde op Java en bezette Surabaja. Havens op de noordkust van Java leden onder aanvallen van zijn Makassaarse bondgenoten.~~~ Met hulp van de Engelsen, Fransen en Denen zette de sultan van Bantam, Abulfatah Agung, een concurrerend handelsnetwerk op van schepen die voeren op de Filippijnen, Macao, Bengalen en Perzië. De vorst van Bantam wilde zijn invloed over heel west-Java uitbreiden en intrigeerde, samen met de sultan van Ternate, tegen de VOC. Vanuit de Lampungs op Zuid-Sumatra deed hij aanvallen op Nederlandse vestigingen.~~~ De VOC had zich steeds buiten de Indische binnenlandse politiek gehouden maar werd nu, onder dreiging van Bantam in het westen en Mataram in het oosten, gedwongen tot ingrijpen ter bescherming van Batavia.
1676	Trunajaya versloeg het leger van Mataram bij Gogodog.
1677	Trunayaja deed een aanval op de residentie van Plered. De sultan overleed op zijn vlucht naar Batavia. Zijn zoon Amangkurat II zocht steun bij de Nederlanders. Troepen uit Bantam bezetten Cheribon en de Preanger. Trunajaya plunderde de kraton en trok terug op Kediri. De Balinezen verdreven de Makassaren uit Lombok.
1678	Rijcklof van Goens werd benoemd tot gouverneur-generaal.~~~ In ruil voor militaire hulp van de VOC beloofde Amangkurat II de VOC de tolgelden van havenstad Semarang in pacht te zullen geven. VOC-troepen onder Anthonio Hurdt trokken op naar Kediri, verjoegen Trunajaya en herstelden Amangkurat II in de waardigheid van susuhunan.
1679	Trunajaya werd gevangengenomen en geëxecuteerd. Met hulp van van de soldaten van Arung Palakka en Ambonese troepen onder kapitein Jonker verdreven VOC-soldaten de resterende Makassaren uit Oost-Java. Bantam trok zich terug uit Cheribon en de Preanger. De gouverneur van de Molukken bezocht Menado in de Minahassa (Celebes) en sloot een verdrag met de locale vorsten dat twee eeuwen lang zou blijven bestaan.
1680	De nieuwe residentie van Amangkurat II in Kartasura aan de Solo rivier kreeg bewaking van een VOC-bataljon.~~~ In Bantam ontstond een burgeroorlog tussen aanhangers van de sultan, die streed tegen de VOC, en diens zoon Hadji, die aansluiting zocht bij de Nederlanders. Troepen van de VOC grepen in, arresteerden de sultan en brachten Bantam onder gezag van de Compagnie. Bantam en Mataram waren nu van elkaar gescheiden door Batavia dat zijn grondgebied zuidwaarts had uitgebreid tot aan zee. Ook het Oosten van Madura kwam onder VOC-gezag, in West-Madoera werd Trunajaya opgevolgd door zijn oom.
1682	Een VOC-eskader onder François Tack verdreef alle Engelse en andere Europese kooplieden uit Bantam. De Engelsen trokken terug op Benkulen (Sumatra) hun enig overblijvende vestiging in de archipel.De VOC breidde zijn invloed uit in Cheribon, de Preanger en Lampungs.
1684	De nieuwe gouverneur-generaal werd Johannes Camphuys (1634-1695).~~~ Een verdrag met Amangkurat II gaf de VOC een monopolie op de handel in peper en katoenen stoffen en verplichtte de sultan tot vergoeding van de gemaakte militaire onkosten.~~~ De neergang van Bantam en Mataram maakte veel negatieve reacties los onder de moslimbevolking. Surapati, een weggelopen Balinese slaaf uit Batavia, werd leider van een terroristische groep in het gebied ten zuiden van Batavia. Na een aanval op een VOC-kolonne zocht hij zijn toevlucht bij anti-Nederlandse leden van het hof in Mataram.~~~ Duizenden Chinese immigranten vonden werk in de suikerindustrie op Java.
1686	Kapitein François Tack stond aan het hoofd van een ambassade naar het hof van Mataram in Kartasura om met de susuhunan een regeling te treffen over de hoogopgelopen schulden aan de VOC. Uitlevering van Surapati was ook een punt. Tijdens zijn verblijf werden Tack en leden van zijn escorte, met medeweten van Amangkurat II, door Surapati vermoord. Het garnizoen vertrok naar Japara. Surapati vluchtte naar het uiterste oosten van Java om een nieuw territorium te veroveren. Amangkurat II trachtte een samenzwering op te zetten tegen de VOC en zocht daartoe contact met Johore, Padang en de Engelsen.
1689	Een samenzwering tot moord op de Nederlanders in Batavia bleek opgezet door kapitein Jonker, moslim en Ambonees leider in dienst van de Compagnie, met steun van Amangkurat II. Na ontdekking werd Jonker op de vlucht gedood en vonden zijn volgelingen een toevlucht in Kartasura. Jonker werd als leider van de VOC-Ambonezen vervangen door zijn christelijke neef Zacharias Bintang.
1690	Op Java werd thee aangeplant.
1691	De nieuwe gouverneur-generaal was Mr. Willem van Outhoorn.
1694	De VOC legde contact met de Batakkers rond het Tobameer op Sumatra.
1695	Arung Palakka, vorst van Bone, overleden. Sultan Mohammed Syah van Indrapura op de oostkust van Sumatra trad af waardoor de VOC zijn invloed in dat gebied kon uitbreiden.
1697	De vorst van Buleleng op Bali bracht Balambangan op Java terug onder Balinese heerschappij.
1699	De macht van Surapati strekte zich uit tot Madioen.~~~ Op Java werd de eerste koffie geplant.~~~ Na de moord op de sultan van Johore brak er burgeroorlog uit op Riau.