|
1949
  
|
BRD Begin
april werd het Franse bezettingsgebied opgenomen in het economisch-bestuurlijke
samenwerkingsverband van de Britse en Amerikaanse zones (Bizonien), dat
daarmee Trizonien werd. Op 23 mei werd in de drie westelijke
bezettingszones van Duitsland de "Duitse Bondsrepubliek" in het leven
geroepen, met Bonn als hoofdstad. Het land had 47,7 miljoen inwoners en een
oppervlakte van 245.000 km2. In Karlsruhe werd het
Bundesverfassungsgericht,het hoogste federale gerechtshof gevestigd.
Berlijn (3,3 miljoen inwoners) had een aparte status en was geen deel van de
Bondsrepubliek of de DDR. Bij de algemene verkiezingen op 14 augustus behaalde
de CDU/CSU 31%, de SPD 29,2%, de FDP (Freie Demokratische Partei, de
liberalen) 11,9% en de KPD 5,7% van de stemmen. Van de 402 bondsdagzetels
kregen de Christendemocraten er 139, de socialisten 131, de liberalen 52. De
liberaal Theodor Heuss (1884-1963) werd de eerste president. Bondskanselier en
leider van een coalitie van CDU en FDP werd de Christen-democraat Konrad
Adenauer (1876-1967).~~~ Op 15 december werd een verdrag ondertekend dat de
Bondsrepubliek toegang gaf tot Marshallhulp voor de wederopbouw van Europa. De
West-Duitse economie was met een BNP van 15,3 miljard dollar veel kleiner dan
die van Frankrijk (20 miljard dollar) en Groot Brittannië (39 miljard
dollar). Zelfs Nederland had op dat moment met 5 miljard dollar relatief een
grotere economie.
|
DDR
Tijdens het eerste partijcongres van de SED werd besloten de partij om te
vormen naar het model van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (28
januari). Leidende beginselen zouden voortaan zijn het "democratisch
centralisme" (een ander woord voor partijdictatuur) en de klassenstrijd.
Op 19 maart stemde de Duitse Volksraad (een niet gekozen voorlopig parlement)
in met de vorming van een "Duitse Democratische Republiek" binnen de
grenzen van de Sovjet-bezettingszone. De DDR had 17,3 miljoen inwoners en een
oppervlakte van 108.000 km2. Op 7 oktober werd de nieuwe staat formeel
uitgeroepen. De SED had de meerderheid in de "Volkskammer",
het parlement van de DDR. De Oost-Duitse Länder werden
vertegenwoordigd in een Länderkammer. Wilhelm Pieck (1876-1960)
werd gekozen tot president van de DDR. Otto Grotewohl (1894-1964) werd
minister-president van een regering die bestond uit SED-leden en leden van de
Oost-Duitse CDU, alsmede de LDPD (Liberal-Demokratische Partei
Deutschlands), de NDPD (National-Demokratische Partei Deutschlands)
en de DBD (Demokratische Bauernpartei Deutschlands). Overigens hadden
deze partijen binnen de volksdemocratie geen werkelijke invloed. Bij
verkiezingen kon de kiezer uitsluiten zijn stem uitbrengen op een
Einheitsliste.
|
|
1950
|
BRD In
Maart keurde de Bondsdag wetsontwerpen goed, die bedrijven stimuleerden om
winsten opnieuw te investeren. Daarmee kreeg de reeds op gang gekomen
economische groei een krachtige ondersteuning. Deze maatregel was een van de
hoekstenen van de snelle wederopbouw. Op een conferentie van werkgevers en
vakbonden in Hattenheim bij Frankfort werd gesproken over de invoering van
medezeggenschap (Mitbestimmungsrecht) in bedrijven.~~~ In Augustus
verklaarde de federale regering dat zij over een eigen legermacht wilde
beschikken om een tegenwicht te vormen tegen de Volkspolizei, de
gewapende macht die in de DDR was opgericht.~~~ Otto Diels (1876-1954) en Kurt
Alder (1902-1958), hoogleraar in Keulen, kregen de Nobelprijs voor Scheikunde.
|
DDR Op de
derde Partijdag van de SED (juli) werd naar Sovjetvoorbeeld een centraal
comité gevormd als hoogste partijorgaan. Walter Ulbricht (1893-1973)
werd gekozen tot algemeen secretaris van het centraal comité en
bevestigde zo zijn positie als machtigste man in de DDR. Wilhelm Zaisser
(1893-1958), een veteraan van de Spaanse Burgeroorlog, werd chef van het nieuwe
Ministerie voor Staatsveiligheid.~~~ Op 29 september trad de DDR toe tot de
Raad voor Wederzijdse Economische Hulp (COMECON of RGW), het Sovjet-antwoord op
het Marshallplan. Alle Oostblokstaten traden toe tot de COMECON, waarbinnen
elke lidstaat zich moest toeleggen op de productie en levering aan de anderen
van bepaalde goederen en diensten. De DDR legde zich toe op de productie van
hoogwaardige technologische goederen. Bij de verkiezingen voor de
Volkskammer kregen de officiële kandidaten 99,3% Ja-stemmen.~~~ Op
22 juli beschuldigde de regering de VS van economische sabotage door het
uitstrooien van coloradokevers boven Oost-Duitse akkers.
|
|
1951
|
BRD De
Bondsregering vaardigde een serie wetten uit die de voedselprijzen (graan,
melk, vlees) aan banden legden. Daardoor bleven de kosten voor levensonderhoud
stabiel en verbeterde de internationale concurrentiepositie van de West-Duitse
industrie. Daarnaast kwamen er speciale wetten die de export moesten
stimuleren. Bij de regionale verkiezingen kreeg de neonazistische SRP
(Reichspartei) in Nedersaksen bijna 400.000 stemmen en werd daar de op
drie na grootste partij.~~~ Op 9 juli beëindigden de drie westelijke
bezettingsmachten officieel de oorlogstoestand met Duitsland. Nederland was het
eerste West-Europese land dat diplomatieke betrekkingen met de Bondsrepubliek
wilde openen.~~~ Met de oprichting van de grenswacht, de
Bundesgrenzschutz, van maximaal 10.000 man, kreeg de Bondsrepubliek een
eigen gewapende macht. De grenswacht mocht niet verder dan 30 km. van de grens
patrouilleren. Wel moest nog jaarlijks 25% van de begroting worden betaald aan
de VS, Engeland en Frankrijk ter betaling van de kosten van de bezetting.
|
DDR De
verschillen in levensstandaard met de Bondsrepubliek traden steeds pijnlijker
aan het licht. In oktober werd weliswaar de rantsoenering van alle
levensmiddelen beëindigd. Maar vlees, suiker en voedingsvetten (boter,
margarine en spijsolie) waren voorlopig nog slechts met speciale bonnen
verkrijgbaar.
|
|
1952
|
BRD De
Bondsrepubliek Duitsland werd op 26 mei met de ondertekening van de zogenaamde
Bonner Conventie met de westelijke geallieerden verregaand soeverein. Bijna
twee maanden daarvoor zorgde de "Stalin-nota" voor verwarring in de
westerse gelederen. De Sovjet-leider Jozef Stalin stelde voor, de Duitse
kwestie in een vredesverdrag definitief te regelen. Dit voorstel werd alom
gewantrouwd. Bondskanselier Adenauer wees het voorstel van de hand. De SPD
wilde echter de bedoelingen van Moskou eerst grondig onderzoeken.~~~ De Duitse
Bondsrepubliek trad toe tot de EGKS, de Europese Gemeenschap voor Kolen en
Staal (Montanunion). De andere leden waren Nederland, België,
Luxemburg, Frankrijk en Italië. De EGKS schiep een gemeenschappelijke
markt voor kolen en staal, en betekende een belangrijke stimulans voor de
Duitse mijnbouw en staalbedrijven. De Engelsen gaven het Noordzee-eiland
Helgoland terug. Een probleem was de status van het Saarland, centrum van
kolenproductie en staalindustrie, dat de Fransen bestuurden. De Bondsrepubliek
zegde de pas gestichte staat Israël gedurende 12 jaar herstelbetalingen
(Wiedergutmachung) toe ter waarde van 3 miljard D-mark.~~~ In Verden
hielden SS-veteranen een congres onder leiding van ex-generaal Herbert Gille
(1897-1966), voormalig bevelhebber van de Viking-divisie. Gille noemde de
SS-ers "idealisten en pioniers van de Europese gedachte". Na de dood
van de populaire SPD-leider Kurt Schumacher werd Erich Ollenhauer (1901-1963)
zijn opvolger. Op 19 juli bepaalde de Bondsdag in het
"Betriebsverfassungsgesetz", dat bedrijven met meer dan vijf
werknemers een ondernemingsraad moesten installeren. Van de raad van
commissarissen moest een derde bestaan uit werknemers.~~~ De televisie deed
zijn intrede met de eerste uitzendingen. Axel Springer (1912-1985) richtte de
boulevardkrant Bild op, die snel zou uitgroeien tot het grootste dagblad
van Duitsland.
|
DDR Eind
april gaf de Sovjet-Unie een aantal geconfisqueerde bedrijven terug aan de DDR.
Deze bedrijven werden vervolgens omgevormd tot VEB (Volkseigene
Betriebe, bedrijven in volksbezit). Er werd een begin gemaakt met de
collectivisatie van de landbouw naar Sovjetvoorbeeld. Er waren twee soorten
bedrijven: de VEG (Volkseigene Güter,landgoederen in volksbezit),
het equivalent van de Sowchozen (staatsboerderijen) en de LPG
(Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaften,
landbouwproductieverenigingen), het equivalent van de Kolchozen (collectieve
boerderijen).~~~ In april maakte de SED bekend, dat de partij van meer dan
150.000 leden moest worden gezuiverd. In mei werd de controle langs de
demarcatielijn met de Bondsrepubliek verscherpt. Grote stukken grens werden tot
verboden gebied verklaard en het kleine grensverkeer werd verboden. Daarmee
moest voorkomen worden dat boeren die niet akkoord gingen met de
collectivisatie van de landbouw, naar het westen zouden vluchten.
|
|
1953
|
BRD De
Bondsdagverkiezingen van 6 september leverden de christen-democraten een grote
winst op: de CDU/CSU kreeg 45,2% van de stemmen, de SPD 28,8% en de FDP 9,5%.
Van de 487 bondsdagzetels kreeg de CDU/CSU er 244, de SPD 150 en de FDP 48.
Nieuw was de Vluchtelingenpartij, met 5,9% en 27 zetels.~~~ Het Londense
schuldenverdrag regelde de afwikkeling van Duitslands nog uitstaande schulden.
Het ging hier om vooroorlogse schulden (Dawesplan, Youngplan, totaal 13,3 mild.
D-mark) en de snel opgelopen naoorlogse schuld (6,8 mld. D-mark).~~~ Hermann
Staudinger (1881-1965), sinds 1926 hoogleraar in Freiburg, kreeg de Nobelprijs
voor Scheikunde.
|
DDR Op 16
juni gingen Berlijnse bouwvakkers in staking uit protest tegen de verzwaring
van de werknormen (begin april). De volgende dag sloeg het protest over naar
Erfurt, Halle, Maagdenburg en vele andere steden en dorpen waar massale
stakingen uitbraken. De ontevredenheid van de DDR-bevolking was in de maanden
daarvoor al zo groot geworden dat de SED zich genoopt voelde om een grotere
aanvoer van levensmiddelen in het vooruitzicht te stellen en om een grotere
rechtszekerheid te beloven. De onrust onder de bevolking werd vergroot door de
dood van Jozef Stalin (5 maart), waarmee een einde leek te komen aan een fase
van harde repressie in de Sovjet-Unie. De nauwe banden met de Sovjet-Unie en de
andere landen van het "Oostblok" maakten dat de DDR sterk werd
beïnvloed door politieke gebeurtenissen in die landen. Daar was overigens
niet veel sympathie met de DDR. Heel Midden- en Oost-Europa had vreselijk
geleden in de Tweede Wereldoorlog. De klachten van de arbeiders in de DDR
werden daarom niet werkelijk serieus genomen. Door de stakingen had de SED
echter de controle over het land verloren. De bevelhebber van de
Sovjet-bezettingstroepen nam tijdelijk de regering over en gaf opdracht om de
orde met geweld te herstellen. Tanks en soldaten van het Rode Leger maakten zo
een einde aan wat inmiddels een volksopstand tegen de Sovjets was geworden.
Vervolgens werd gepoogd de crisis te bezweren. Vier dagen later schroefde het
centraal comité van de SED de arbeidsnormen weer naar omlaag. Minister
Wilhelm Zaisser van staatsveiligheid werd op 15 juli vervangen door Ernst
Wollweber (1898-1967). Otto Grotewohl reisde in augustus naar Moskou voor
uitleg en om hulp te vragen. De Sovjet-leiders beloofden de nog uitstaande
schulden kwijt te schelden en verder minder geld te vragen voor het onderhoud
van de bezettingsmacht.~~~ Ter nagedachtenis aan Karl Marx (1818-1883) werd op
zijn geboortedag (12 mei) de industriestad Chemnitz officieel omgedoopt tot
Karl-Marx-Stadt.
|
|
1954
|
BRD In
een reeks internationale conferenties in Londen en Parijs werd de Duitse
integratie in de Westelijke wereld besloten en geregeld door de ondertekening
van de "Parijse Akkoorden". De Bondsrepubliek beloofde toe te treden
tot tal van internationale organisaties. Daarmee werd ook de weg vrijgemaakt
voor de herbewapening. Het binnenlands verzet tegen een eigen defensie groeide
overigens zeer sterk. De SPD was geen voorstander, maar de grootste
vakcentrale, de DGB, met 6 miljoen leden, was fel tegen. Op 23 juli vluchtte
Otto John (1909-1997), chef van de binnenlandse veiligheidsdienst, naar de DDR.
John vond dat ex-nazi's in de Bondsrepubliek teveel werden beschermd.~~~ Het
Duitse elftal werd in Bern wereldkampioen voetbal. Dit elftal bestond uit
voetballers uit de Bondsrepubliek en de DDR. Het Duitse publiek was uitzinnig
van vreugde. Walter Bothe (1891-1957) kreeg de Nobelprijs voor natuurkunde.
|
DDR Op 25
maart verklaarde de regering van de Sovjet-Unie de DDR tot een soevereine
staat. Tijdens de Vierde Partijdag van de SED (30 maart-4 april) werd duidelijk
dat ook in de DDR de eerste aarzelende stappen op het pad van de
"destalinisatie" werden gezet, evenals in de Sovjet-Unie en de
overige Oostbloklanden. Bij de verkiezingen voor de Volkskammervan 17
oktober werden de kandidaten van de "eenheidslijsten" met 99,46% van
de stemmen gekozen.~~~ In de zomer stierf Bertolt Brecht (1898-1954), de
belangrijkste Duitse toneelschrijver van zijn generatie. Brecht gaf het bewind
in de DDR een zeker intellectueel en cultureel cachet. Door zijn voorbeeld
waren relatief veel kunstenaars en intellectuelen in de DDR blijven wonen.
|
|
1955
|
BRD Op 5
mei werd de Duitse Bondsrepubliek geheel soeverein verklaard. Overigens kende
deze soevereiniteit enige beperkingen: over een mogelijke vereniging met de DDR
hadden de Geallieerden een veto. De geallieerde Hoge Commissie werd opgeheven.
De basis van de buitenlandse politiek van de regering in Bonn werd de
"Hallsteindoctrine", die voorschreef dat alleen diplomatieke
betrekkingen konden worden gehandhaafd met landen die de DDR op geen enkele
manier erkenden.~~~ Na een mislukte poging om een Europees leger te vormen
(EDG) werd de Bondsrepubliek werd toegelaten als lid van de NAVO, het militaire
bondgenootschap (gesticht in 1949) gericht tegen communistische expansie dat
geleid werd door de VS. De laatste hindernis voor de Duitse herbewapening was
daarmee verwijderd. Hoewel de Bundeswehr al snel het modernste materieel uit de
VS kreeg en naar het voorbeeld van de VS werd bewapend en uitgerust, kreeg ook
de Duitse wapenindustrie (geweer- en kanonnenfabrikant Rheinmetall in
Düsseldorf, tankbouwer Kraus-Maffei in München) nieuwe kansen.
Sommigen bezagen de Duitse herbewapening als de eerste stap op een heilloze weg
die zeker zou eindigen met een hernieuwde Duitse poging, de macht op het
Europese vasteland te grijpen. De soldaten van de Bundeswehr werden gezien als
"burgers in uniform" en daarmee werd bedoeld dat het nieuwe Duitse
leger op geen enkele manier was te vergelijken met de vroegere Wehrmacht. De
aanwezigheid van enkele honderdduizenden soldaten uit de VS in grote legerbases
in Beieren en Hessen was voor velen echter voldoende garantie dat een eventueel
Duits revanchisme weinig kans van slagen zou hebben. De vrees leefde echter
ook, vooral onder de arbeiders, dat de herbewapening teveel geld zou kosten.~~~
Bondskanselier Konrad Adenauer bracht een officieel bezoek aan Moskou (9-13
september). De Bondsrepubliek en de Sovjet-Unie besloten diplomatieke
betrekkingen aan te knopen. De Sovjet-Unie beloofde de 10.000 nog resterende
Duitse krijgsgevangenen vrij te laten.~~~ Groot rumoer was er over de
Schmeisser-affaire, waarbij Adenauer en twee medewerkers ervan werden
beschuldigd, voor de Franse inlichtendienst te hebben gewerkt. De aanklacht
tegen Hans Schmeisser (1919-1966) liep met een sisser af.
|
DDR Op 20
september werd de post van Hoge Commissaris van de Sovjet-Unie in de DDR
opgeheven. In plaats daarvan kwam een verdrag tussen de DDR en de Sovjet-Unie
voor wederzijdse bijstand. De soevereiniteit van de DDR was daarmee een feit
geworden. Otto Grotewohl bracht een officieel bezoek aan de Chinese
Volksrepubliek. Er werd een verdrag van vriendschap en samenwerking
gesloten.~~~ In 1955 vluchtten 270.000 mensen uit de DDR naar West-Duitsland.
Daarmee kwam het totaal over de afgelopen vier jaar op ongeveer 1 miljoen.
|
|
1956
|
BRD De
regering stelde de Sovjet-Unie voor, de beide Duitslanden te verenigen na vrije
verkiezingen. In ruil daarvoor zou het verenigde Duitsland gedemilitariseerd
worden, maar wel vrij zijn om zijn bondgenoten te kiezen. De Sovjet-Unie voelde
niets voor dit plan en verklaarde dat vereniging alleen kon plaatsvinden na
onderhandelingen tussen de twee Duitse staten. Ook eisten de Russen, dat de
Bondsrepubliek haar "oorlogszuchtige houding" zou laten varen. Op 17
augustus werd de Communistische Partij (KPD) wettelijk verboden omdat de
partijdoelstellingen onverenigbaar werden geacht met de bepalingen van de
West-Duitse grondwet. Met Frankrijk werd overeenstemming bereikt over de status
van het Saarland. Op 1 januari 1957 zou het worden verenigd met de
Bondsrepubliek, maar Frankrijk zou in ruil daarvoor gedurende de daaropvolgende
25 jaar in totaal 90 miljoen ton steenkool uit het Saarland krijgen. In 1960
zou Saarland ook economisch met Duitsland worden samengevoegd.~~~ In Juli werd
de Bundesbank opgericht als opvolger van de Bank Deutscher
Länder.De Bundesbank kreeg verregaande bevoegdheden om de
nationale monetaire politiek te bepalen. De opbouw van de Bundeswehr, het
nieuwe leger, ging door. Er waren in december al 65.000 soldaten.
Controversieel was de beslissing om ex-officieren van de Waffen-SS tot de rang
van kolonel tot de Bundeswehr toe te laten.~~~ De Düsseldorfse hartchirurg
Werner Forssmann (1904-1979) ontving een Nobelprijs voor Medicijnen.
|
DDR Op de
XXe Partijdag van de CPSU (Communistische Partij van de Sovjet-Unie), in
februari, werd het Stalinisme officieel veroordeeld. De destalinisatie (strijd
tegen de "persoonlijkheidscultus") werd algemeen in gang gezet. De
nieuwe algemeen secretaris van het Centraal Comité van de Communistische
Partij van de Sovjet-Unie, Nikita Chroesjtsjov (1884-1971) consolideerde
daarmee zijn eigen positie als sterke man. Walter Ulbricht voelde zich onzeker
in de nieuwe situatie. Daarom beval hij een harde repressie van elke vorm van
oppositie. Dat bleek ook in oktober toen studenten aan de Berlijnse
Humboldt-Universiteit, geïnspireerd door de Hongaarse opstand, in verzet
kwamen tegen de politiek van Ulbricht. De rest van de bevolking van de DDR
durfde overigens niets te ondernemen omdat de onderdrukking van de opstand van
1953 hen nog vers in het geheugen lag. De Hongaarse opstand werd deels
geïnspireerd door de spectaculaire rehabilitatie van de gevangen Poolse
communistische voorman Wladislaw Gomulka (1902-1985) dankzij een grote
volksbeweging. Daardoor aangemoedigd kwam de bevolking van Boedapest in opstand
tegen het communistische bewind. Net als de Oost-Duitse opstand van drie jaar
eerder werd deze hardhandig door het Rode Leger onderdrukt.~~~ Op 18 januari
besloot de Volkskammer tot de oprichting van een eigen DDR-leger, de NVA
(Nationale Volksarmee).De NVA werd weliswaar met Russisch materieel
uitgerust maar uniform en uitmonstering waren traditioneel Duits en nauwelijks
te onderscheiden van die van de Wehrmacht in de oorlogsjaren. De DDR trad toe
tot het Warschaupact, opgericht in 1955 als antwoord op de NAVO.~~~ Bijna
160.000 personen ontvluchtten de DDR en vestigden zich in de Bondsrepubliek.
|
|
1957
|
BRD
Tijdens een conferentie van NAVO-leden in Parijs kwam de Duitse kwestie ter
sprake. Bondskanselier Konrad Adenauer stelde voor, de Sovjet-Unie bij de
oplossing in te schakelen, maar verwierp directe ondernadelingen met de DDR. De
Bondsrepubliek verbrak de betrekkingen met Joegoslavië omdat dit land de
DDR officieel had erkend. Daarmee paste de Bondsrepubliek de zogenaamde
Hallstein-doctrine toe, die voorschreef dat geen betrekkingen konden worden
gehandhaafd met staten die de DDR erkenden.~~~ Op 1 januari werd Saarland
officieel een deel van de Bondsrepubliek. Bij een belangrijke politieke
koerswijziging verklaarde de SPD zich een voorstander van een Europees
veiligheidsstelsel. Bij de bondsdagverkiezingen van 15 september stemde meer
dan de helft van de kiezers op de CDU/CDU (50,2%). Ook de SPD kreeg meer
stemmen dan vier jaar daarvoor in 1953: 31,8%. De FDP kreeg 7,7%. In de
Bondsdag kreeg de CDU/CSU 270 zetels, de SPD 169 en de FDP 41. De nieuwe
Bondsdag hield zijn eerste vergadering demonstratief in West-Berlijn (16
oktober) in plaats van in Bonn.
|
DDR Nikita
Chroesjtsov, Algemeen Secretaris van het Centraal Comité van de
Communistische Partij van de Sovjet-Unie, bracht in augustus een officieel
bezoek aan de DDR. Met het bezoek werd de nauwe band tussen de DDR en de
Sovjet-Unie onderstreept.~~~ Walter Ulbricht, Eerste Secretaris van het
centraal comité van de SED, maakte bekend dat de SED streefde naar een
federatie van de beide Duitse staten. Deze federatie zou moeten worden bestuurd
door een raad met evenredige vertegenwoordiging (1 februari). Bij de
verkiezingen behaalden de kandidaten van de eenheidslijst "Nationale
Front" 99,52% van de stemmen.~~~ De dissidente intellectueel Wolfgang
Harich (1923-1995), werd wegens hoogverraad tot 10 jaar dwangarbeid
veroordeeld. Hij was in november 1956 gearresteerd omdat hij voor meer
politieke openheid in het SED-regime had gepleit.~~~ Bijna 270.000 mensen
vluchtten uit de DDR naar West-Duitsland.~~~ Op 16 december werd de eerste
kerncentrale van de DDR in Rossendorf bij Dresden in gebruik genomen.
|
|
1958
|
BRD
Hoewel de betrekkingen met de Sovjet-Unie ogenschijnlijk verbeterden door de
ondertekening van een officieel handelsverdrag (25 april), leken de problemen
vooralsnog groter vanwege de scherpe politieke meningsverschillen tussen Bonn
en Moskou. Bondskanselier Konrad Adenauer had twee ontmoetingen met de nieuwe
Franse president, Charles de Gaulle en legde de basis voor een langdurige en
vruchtbare Frans-Duitse samenwerking.~~~ Minister van Defensie Franz-Josef
Strauss (1915-1988) van de Beierse CSU bepleitte een nucleaire bewapening van
de West-Duitse strijdkrachten en zorgde daarmee voor angst en consternatie bij
alle buurlanden en de Sovjet-Unie. Ook Adenauer was een voorstander van deze
politiek. In maart nam de Bondsdag een motie hierover aan: de Bondsrepubliek
zou kernwapens aanvaarden op verzoek van de NAVO. Binnen de Bondsrepubliek
ontstond bij de vakcentrale DGB en bij de SPD groot verzet tegen de nucleaire
bewapening. Overal in het land werden grote demonstraties gehouden. Gevreesd
werd dat de Duitse eenwording nu voorgoed onmogelijk zou zijn. De Britse
regering beloofde het troepental van het "Rijnleger", het Britse
leger dat in Duitsland was gestationeerd, voor 1961 niet beneden de 55.000 man
te brengen. Daarna zou het aantal op 45.000 man worden gehouden. ~~~ Moskou
stelde voor, de Berlijnse kwestie te regelen door de instellingen van een
Vrijstad West-Berlijn en zorgde daarmee voor opschudding. Dit was het begin van
de "Berlijnse Crisis".
|
DDR In
februari werd een staatsplancommissie opgericht als een centraal orgaan van de
ministerraad van de DDR. Eind mei werd de rantsoenering van levensmiddelen
definitief afgeschaft.~~~ Op de vijfde Partijdag van de SED werd besloten om de
afhankelijkheid van de DDR van de West-Duitse industrie af te bouwen.~~~ In
december werd de Länderkammer afgeschaft. Walter Ulbricht, Eerste
Secretaris van het Centraal Comité van de SED, verklaarde dat heel
Berlijn behoorde tot de DDR (27 oktober). Ulbricht versterkte zijn positie
binnen de partij door zich te ontdoen van enkele
"anti-stalinistische" rivalen: de leden van het Politbureau Karl
Schirdewan (1907-1998) en Ernst Wollweber (1898-1967, ex-minister van
staatsveiligheid) werden uit de SED gezet. Ook de partij-ideoloog Fred Oelssner
(1903-1977) werd uitgestoten (februari).
|
|
1959
|
BRD De
Bondsregering was bang voor een mogelijke verandering in de Duitslandpolitiek
van Engeland en de VS. Bonn dacht dat de Duitse belangen zouden worden
geschaad, als de VS en de Sovjet-Unie onder elkaar een akkoord over de status
van de beide Duitslanden zouden bereiken.~~~ De Duitse politiek raakte in rep
en roer toen Bondskanselier Konrad Adenauer een poging deed om als president
verder te regeren (naar het voorbeeld van De Gaulle in Frankrijk) via een
stroman als bondskanselier. Daarmee zou zijn aanvankelijk beoogde opvolger,
Ludwig Erhard, buitenspel worden gezet. Verzet van de partij (CDU/CSU)
verijdelde dit plan. Op een speciaal partijcongres in Bad Godesberg besloot de
SPD haar verkiezingsprogramma bij te stellen. Voortaan zou de SPD in haar
streven naar realisering van de basis van het democratische socialisme, het
marxisme definitief uit het partijprogramma schrappen. Herbert Wehner
(1906-1990) en Fritz Erler (1913-1967) speelden een hoofdrol bij deze
koerswijziging.~~~ De politieke klasse in de Bondsrepubliek verloor veel
prestige door een reeks corruptiezaken waarbij ook hoge ambtenaren en politici
waren betrokken.
|
DDR Op 3
juni besloot de Volkskammer om de collectivisatie van de landbouw verder te
bespoedigen. Boeren die zich nog niet vrijwillig bij een collectieve boerderij
(LPG) hadden aangesloten, werden daartoe nu wettelijk verplicht. De nieuwe wet
leidde tot een massale vlucht van de plattelandsbevolking via Berlijn naar de
Bondsrepubliek.~~~ In zijn boek Obrigkeit verklaarde de Lutherse
bisschop Otto Dibelius (1880-1967) dat Christenen de autoriteiten van een
atheïstische en antiklerikale staat niet hoefden te gehoorzamen. Dibelius
was al geruime tijd een van de belangrijkste tegenstanders van het regime van
de SED. De Oost-Duitse regering durfde de bisschop echter niet te arresteren en
op te sluiten, uit angst voor massaal verzet onder de talrijke aanhangers van
de Lutherse kerk in de DDR en uit angst voor het internationale prestige van
Dibelius, die in 1954 tot bestuurslid was gekozen van de Wereldraad van Kerken
in Genève. ~~~ In Dresden werd de militaire academie "Friedrich
Engels" geopend (5 januari).
|
|
1960
|
BRD De
regering van de VS eiste van de Bondsrepubliek meer geld voor het onderhoud van
de Amerikaanse troepen in Duitsland. Ook werd geëist dat de Bondsrepubliek
meer ontwikkelingsgeld zou betalen. De Amerikanen waren ontstemd over de al
jaren durende grote Duitse uitvoeroverschotten, waarvoor zij ieder jaar veel
geld moesten betalen. De West-Duitse regering ging niet op de Amerikaanse eisen
in.~~~ Als reactie op de beperking van het verkeer tussen West- en Oost-Berlijn
zegde de Bondsrepubliek het nog altijd geldige zoneverdrag op. Alfred Frenzel
(1894-1968), lid van de Bondsdag voor de SPD, werd beschuldigd van spionage
voor Tsjechoslowakije. Deze affaire deed de socialisten veel kwaad.~~~ In mei
werd Adolf Eichmann (1906-1962), een van de hoofdverantwoordelijken voor de
systematische moord op miljoenen Joden in het concentratiekamp
Auschwitz-Birkenau, in de Argentijnse hoofdstad Buenos Aires door de
Israëlische geheime dienst gekidnapt. Eichmann werd naar Israël
gebracht voor berechting. Hij werd ter dood veroordeeld en in 1962
geëxecuteerd.~~~ De Volkswagenfabrieken in Wolfsburg werden omgezet in een
NV ("AG"), maar 40% van de aandelen bleef in handen van de staat.
|
DDR De
DDR beperkte het reizigersverkeer tussen West- en Oost-Berlijn. De maatregel
was bedoeld om de verdere ontvolking van het platteland tegen te gaan. Alleen
al in het eerste halfjaar waren 54.000 mensen via Berlijn de DDR ontvlucht. In
totaal waren er sinds 1949 al bijna 2 miljoen mensen uit het Oosten
gevlucht.~~~ Walter Ulbricht versterkte zijn positie. Behalve Eerste Secretaris
van het centraal comité van de SED werd hij ook voorzitter van de nieuw
gevormde staatsraad. Deze raad kwam in de plaats van de functie van president
(12 september). Ulbricht werd ook voorzitter van de Nationale defensieraad
(Nationale Verteidigungsrat, 10 februari).~~~ In november beloofde de
Sovjet-Unie een verhoging van de uitvoer van goederen en grondstoffen naar de
DDR om de economische problemen te helpen bestrijden.~~~ Voor het eerst in de
Duitse geschiedenis werden rechters via verkiezingen benoemd. Dat gebeurde op
regionaal niveau in de Bezirken en Kreisen waarin de vroegere
Länder waren onderverdeeld (oktober-november).
|
|
1961
|
BRD Bij de
Bondsdagverkiezingen (17 september) verloor de CDU/CSU de absolute meerderheid
en viel terug naar 45,4%, hetgeen goed was voor 242 van de 499 zetels. Winst
was er voor de SPD (36,2%, 190 zetels) en voor de liberale FDP (12,8%, 67
zetels).~~~ In November bracht Bondskanselier Konrad Adenauer (nadat hij voor
de vierde keer tot kanselier was gekozen) een officieel bezoek aan de VS.
Gespreksthema's waren de Berlijnse crisis en de politiek van de VS inzake
Duitsland. De bouw van de Muur was het einde van Adenauers Politik der
Stärke Hij had altijd gehoopt dat de DDR vanzelf zou instorten. Dit
betekende dat de Bondsrepubliek een nieuwe Ostpolitik moest ontwikkelen. Deze
zou pas onder Willy Brandt tot stand komen. De Amerikaanse regering maakte
duidelijk dat er geen reden was voor ongerustheid. Reeds in februari had de
bondsregering beloofd ten dele aan de Amerikaanse eisen voor een grotere
financiële compensatie voor de stationering van troepen in Duitsland
tegemoet te komen. Daarbij werd de D-mark gerevalueerd. De Bondsregering
beloofde ook, veel wapens te kopen in de VS. De Britse regering wenste ook
grotere financiële compensatie voor de troepen in Duitsland en verkocht
wapens aan de West-Duitsers.~~~ De West-Duitse investeringen in het buitenland
beliepen inmiddels 3,4 miljard D-mark. Het grootste deel (37%) was in Europa
geïnvesteerd.~~~ Bijna 30% bevond zich in Latijns-Amerika. Rudolf
Mössbauer (*1929) kreeg de Nobelprijs voor natuurkunde.
|
DDRHet was
niet langer mogelijk om de steeds ernstiger economische problemen van de DDR
voor de buitenwereld verborgen te houden. Maatregelen werden getroffen om de
arbeid strakker te organiseren (april, Gesetzbuch der Arbeit, Wetboek
van arbeid).~~~ In de zomer brak de "Berlijnse Crisis" uit. In juli
vluchtten per dag 1500 personen uit de DDR naar het Westen. Op 13 augustus
begon de DDR met de bouw van de Berlijnse Muur. De toegangswegen, die van
West-Duitsland over het grondgebied van de DDR naar Berlijn liepen, werden
afgesloten. De muur werd onderdeel van een grens die eerder leek op een
gevangenismuur. In ruimere zin werd de Muur het symbool van de tweedeling van
Europa en van de Koude Oorlog tussen Oost en West. DDR-burgers konden in het
vervolg alleen nog naar het westen reizen als voldoende garantie bestond dat ze
zouden terugkeren. In familieverband mocht geen DDR-burger het land meer
verlaten. De familie moest achterblijven en fungeerde dus als een soort
gijzelaars. In totaal waren sinds 1949 bijna 3 miljoen mensen, veelal jong en
goed opgeleid de DDR ontvlucht.~~~ De SED nam afstand van het Stalinisme. Ook
Ulbricht kreeg interne kritiek wegens de persoonlijkheidscultus die hij in
navolging van Stalin had ingevoerd. Alle verwijzingen naar Stalin in het
openbare leven werden verwijderd door straat- en plaatsnamen om te dopen. In
februari kregen 16.000 gevangenen gratie en nog eens 70.000 kregen
strafvermindering.
|
|
1962
|
BRD
Tijdens zijn officiële bezoek aan de Bondsrepubliek sprak de Franse
President De Gaulle (1890-1970) vleiende maar eerlijke en harde woorden. Het
bezoek en de woorden van De Gaulle markeerden een herstel van het Duitse
collectieve zelfrespect.~~~ Begin van de gemeenschappelijke landbouwpolitiek in
de EEG.~~~ Het democratisch prestige van de Bondsrepubliek kreeg een flinke
deuk door de zogenaamde Spiegelaffaire. In augustus deed de politie op bevel
van hogerhand een inval in het kantoor van het weekblad Der Spiegel, in
Hamburg, dat een kritiek had geleverd op de West-Duitse strijdkrachten.
Hoofdredacteur Rudolf Augstein (*1923) werd gearresteerd. Na enkele maanden
bleek dat een van de opdrachtgevers de minister van defensie was, Franz-Josef
Strauss. Nadat enkele ministers van de FDP uit protest tegen het optreden van
Strauss al waren opgestapt werd de positie van Strauss onhoudbaar en daarom
moest hij zijn ontslag aanbieden (november). Een ander gevoelig punt was de
aanwezigheid van ex-nazi's op belangrijke posten. In juli waren al bijna 150
rechters en officieren van justitie met een besmet verleden weggezuiverd.
|
DDR In
december nodigde de leider van de SED, Ulbricht, de West-Duitse regering uit de
mogelijkheden van eenwording te bespreken.~~~ In januari keurde de
Volkskammer de algemene dienstplicht goed voor mannen tussen 18 en 26.
|
|
1963
|
BRD Op 22
januari tekenden de Bondsrepubliek en Frankrijk een samenwerkingsverdrag, het
"Elysée-verdrag". Beide landen kwamen overeen, regelmatig op
ministersniveau overleg te plegen op allerlei beleidsgebieden. Dit verdrag is
sindsdien een hoeksteen geworden voor de verdere samenwerking in Europa, die
ondenkbaar was en is zonder goede betrekkingen tussen Frankrijk en de
Bondsrepubliek. Bij zijn bezoek aan West-Berlijn hield de Amerikaanse president
John F. Kennedy (1917-1963) een toespraak waarin hij zei dat hij een oliebol
was ("Ich bin ein Berliner") maar natuurlijk bedoelde te
zeggen dat hij solidair was met de Berlijners. De Berlijners begrepen dat
gelukkig.~~~ In oktober trad Bondskanselier Adenauer af en werd opgevolgd door
Ludwig Erhard (1897-1977), die bekend stond als de architect van het
"Wirtschaftswunder".~~~ Voor het derde achtereenvolgende jaar
was de economische groei spectaculair. Het BNP groeide met 6% (bijna 9% in 1962
en 10% in 1961). De lonen stegen met ongeveer dezelfde percentages.~~~ Karl
Waldemar Ziegler (1898-1973), sinds 1947 hoogleraar te Aken, kreeg een
Nobelprijs voor Scheikunde en Hans Daniel Jensen (1907-1973) de Nobelprijs voor
natuurkunde.
|
DDR Nadat
Walter Ulbricht zijn positie als leider van de DDR had bestendigd, zag hij het
als zijn belangrijkste taak om de internationale positie van de DDR te
versterken. Daarbij wilde Ulbricht een wat grotere zelfstandigheid ten opzichte
van de Sovjet-Unie verkrijgen via diplomatieke erkenning van zijn land in het
Westen. Pogingen van Ulbricht om door middel van hervormingen de Bondsrepubliek
economisch in te halen mislukten. Onder de bevolking bestond grote onvrede over
de gebrekkige aanvoer van consumptieartikelen. De Sovjet-partijleider Nikita
Chroesjtsjov bracht een bezoek aan de DDR ter gelegenheid van de 70ste
verjaardag van Ulbricht.~~~ Bij de verkiezingen voor de Volkskammer
kregen de kandidaten van de eenheidslijst Nationale Front 99,95% van de
stemmen.
|
|
1964
|
BRD De
Burgemeester van West-Berlijn, Willy Brandt (1913-1992), werd gekozen tot
voorzitter van de SPD. In februari begon in Frankfurt het
"Euthanasieproces" tegen de kamparts Werner Heyde (1902-1964), die
ervan werd beschuldigd, in het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau 73.000
geestelijk gehandicapte mensen te hebben vermoord. Na de zelfmoord van Heyde en
een andere beklaagde werd het proces verdaagd. In oktober begon in
Düsseldorf het proces tegen elf voormalige SS-ers, die medeplichtig werden
geacht aan de moord op honderdduizenden mensen in het vernietigingskamp
Treblinka.~~~ Het aantal "gastarbeiders" doorbrak de grens van een
miljoen.~~~ De Biochemicus Feodor Lynen (1911-1979) kreeg een Nobelprijs voor
Medicijnen.
|
DDR Op 12
juni sloot de DDR een verdrag van vriendschap en bijstand met de Sovjet-Unie.
Bij die gelegenheid verklaarde de Sovjet-regering dat de grenzen van de DDR
onaantastbaar waren.~~~ Op 21 september overleed Otto Grotewohl. Zijn plaats
werd ingenomen (24 september) door Willi Stoph (*1914), die voorzitter werd van
de ministerraad en plaatsvervangend voorzitter van de staatsraad. De chemicus
Robert Havemann (1910-1982) werd ontslagen als hoogleraar en uit de SED
verwijderd vanwege zijn pleidooi voor een grotere mate van vrijheid in de DDR.
Ter gelegenheid van het 15-jarig bestaan van de DDR (7 oktober) werd een
algemene amnestie afgekondigd. Ongeveer 10.000 politieke gevangenen kregen
vermindering van hun straf. In september was besloten de gepensioneerde
DDR-burgers een keer per jaar voor familiebezoek naar West-Duitsland
mochten.~~~ Aan de Olympische Spelen (Tokio) nam de DDR voor het eerst met een
eigen delegatie deel. DDR-atleten wonnen 19 medailles, waarvan 3 gouden. In de
volgende jaren zou de DDR-sport (met spectaculaire successen) een belangrijk
instrument worden bij de verovering van respect in de wereld voor dat deel van
Duitsland dat leefde onder het "reëel bestaande socialisme".
|
|
1965
|
BRD Toen
de Bondsrepubliek in het voorjaar diplomatieke betrekkingen aanknoopte met
Israël, verbraken alle Arabische staten, behalve Libië, Marokko en
Tunesië, hun banden met Bonn.~~~ Na de Bondsdagverkiezingen op 19
september (CDU/CSU 47,6%, SPD 39,3% en FDP 9,5%) hernieuwde Ludwig Erhard het
coalitiekabinet CDU/CSU en FDP. In de Bondsdag kregen de Christendemocraten 245
zetels, de SPD 202 en de liberalen 40 zetels. Binnen de coalitie ontstonden
echter sterke meningsverschillen over de buitenlandse politiek. Gerhard
Schröder (1910-1989), de minister van buitenlandse zaken, wilde zich sterk
op de VS richten, maar CSU-leider Strauss bepleitte een nauwere samenwerking
met Frankrijk. Erich Mende (*1916), de leider van de FDP en vice-kanselier,
wilde daarentegen een soepeler opstelling ten opzichte van Oost-Europa.~~~ De
Bondsdag besloot de verjaring van moord met 5 jaar te verlengen tot 1969, dit
om de opsporing en veroordeling van oorlogsmisdaden zeker te stellen. In 1969
werd de verjaring nogmaals verlengd tot 1979, in 1979 tenslotte werd verjaring
voor altijd opgeschort.
|
DDR In
februari nam de Volkskammer een wet aan die de drastische hervorming van
het gehele onderwijsstelsel teweeg moest brengen.~~~ Op 3 december pleegde
Erich Apel (1917-1965) zelfmoord. Apel was voorzitter van de plancommissie, het
orgaan dat verantwoordelijk was voor de economische ontwikkeling van de DDR.~~~
Op oudejaarsdag maakte Walter Ulbricht een plan bekend van zeven punten, dat
moest leiden tot de normalisering van de betrekkingen tussen de beide
Duitslanden. Ulbricht stelde onder andere voor, dat de DDR en de Bondsrepubliek
zouden afzien van atoomwapens en überhaupt de verdere bewapeningsopbouw
zouden staken.
|
|
1966
|
BRD Bij
de verkiezingen voor de Landdag van Noordrijn-Westfalen leed de CDU een
nederlaag. De SPD was daar nu de grootste partij geworden (49,5%). Daardoor
kwam het coalitiekabinet van CDU/CSU en FDP onder druk te staan. Eind oktober
verliet de FDP de coalitie vanwege een conflict met de CDU/CSU over de
begroting. Een maand later trad Ludwig Erhard af als bondskanselier. Twee dagen
later, op 1 december werd een coalitiekabinet gevormd van CDU/CSU en SPD, de
"Grosse Koalition". Kurt Georg Kiesinger (CDU, 1904-1988) werd
bondskanselier. Willy Brandt, sinds 1964 voorzitter SPD, werd vice-kanselier en
minister van Buitenlandse Zaken. In augustus nam de inspecteur van de
Luchtmacht, generaal Werner Panitzky (*1911) ontslag. Volgens hem was de
aanschaf van straaljagers van het type Lockheed "Starfighter"
politiek gemotiveerd. Sinds 1961 waren al ruim 60 van dergelijke toestellen
neergestort. De oppositie eiste daarom al het aftreden van de minister van
defensie, Kai Uwe von Hassel (1913-1997).
|
DDR
Walter Ulbricht probeerde op verschillende manieren een toenadering tussen de
beide Duitslanden af te dwingen. De DDR vroeg officieel het VN-lidmaatschap aan
in de hoop dat als ook de Bondsrepubliek lid zou worden. Tevens vroeg Ulbricht
om West-Duitse leningen om de DDR te compenseren voor de ernstige schade die
het land leed door de beperkingen op de handel en de buitenlandse betrekkingen.
|
|
1967
|
BRDHet
staatsbezoek aan de Bondsrepubliek van Sjah Mohammed Reza Pahlavi van
Perzië (1919-1980) was de aanleiding voor grootscheepse
protestdemonstraties in tal van steden. In West-Berlijn moest de politie
ingrijpen en opende het vuur op de demonstranten, waarbij een student om het
leven kwam.~~~ Evenals in de overige lidstaten van de Europese Economische
Gemeenschap (EEG) werd ook in de Bondsrepubliek de BTW (Belasting op de
Toegevoegde Waarde, Mehrwertsteuer) ingevoerd. Veel consumptiegoederen
stegen daardoor aanmerkelijk in prijs, tot 20%.~~~ In april benaderde de
bondsregering de leiding van de DDR met het doel om de betrekkingen te
verbeteren en om samenwerking te bewerkstelligen op het gebied van economie,
techniek en verkeer.~~~ Manfred Eigen (*1927), sinds 1964 directeur van een
onderzoekscentrum van het Max-Planck-Instituut in Göttingen, kreeg een
Nobelprijs voor Scheikunde.
|
DDR Op 20
februari nam de Volkskammer een wet aan, die een apart staatsburgerschap
voor de DDR instelde. In de Bondsrepubliek werd deze maatregel niet erkend noch
gerespecteerd. Daar bleef men de inwoners van de DDR gewoon beschouwen als
Duitsers en als burgers van de Bondsrepubliek.~~~ Op de 7de Partijdag van de
SED werd bekendgemaakt dat de DDR een nieuw tijdperk inging, dat zou eindigen
met de volledige realisering van het socialisme. Partijleider Walter Ulbricht
stelde voor, de vijfdaagse werkweek in te voeren, evenals een vakantie van 15
dagen voor alle werknemers. Het minimumloon moest worden vastgesteld op 300
Mark.
|
|
1968
|
BRD De
studentenleider Rudi Dutschke (1940-1979) werd op 11 april in Berlijn door een
jonge bouwvakarbeider neergeschoten en ernstig gewond. Daarop braken in het
hele land (Berlijn, Frankfurt, München en Hamburg), demonstraties en
rellen uit. In München vielen er twee doden onder de demonstranten. In
Frankfurt kwamen Daniel Cohn-Bendit (*1945) en Joschka Fischer (*1948) naar
voren als studentenleiders. De toespraak van Cohn-Bendit in Frankrijk voor een
aantal studenten vormde de aanleiding voor de golf van demonstraties in mei,
die tenslotte president De Gaulle tot aftreden noopte. De gebeurtenissen
maakten duidelijk dat de nieuwe generatie West-Duitsers grote onvrede hadden
met hun land. Er bleek nauwelijks ruimte voor werkelijke veranderingen en
hervormingen. In dit klimaat ontstond de "APO", de
Aussenparlamentarische Opposition, die dweepte met socialistische en
anarchistische ideeën. De APO vreesde dat door de Grote Coalitie er binnen
het parlement geen effectieve oppositie meer over was. Een kleine fractie
daarvan (de RAF in de jaren 1970) zag alleen in het gebruik van geweld een
uitweg. Anderen gingen op in de milieubeweging, krakersgroepen en
"chaoten". De latere Groene Partij ontleende veel aan de
idealen van deze periode. De APO werd ook gesterkt in haar stellingname doordat
zelfs president Heinrich Lübke (1894-1972) een besmet verleden had.
Tijdens de oorlog had Lübke als aannemer geld verdiend aan de bouw van
barakken voor concentratiekampen.
|
DDR Het
proces van verzelfstandiging van de DDR werd afgerond op 6 april met de
aanvaarding door een referendum van een eigen grondwet. Het aantal ja-stemmen
was met 94,54% ongewoon laag voor Oost-Duitse begrippen. De DDR werd volgens de
nieuwe grondwet gedefinieerd als een "socialistische staat binnen de
Duitse natie."~~~ Een logisch gevolg van de nieuwe positie van de DDR was
dat burgers uit de Bondsrepubliek en West-Berlijn werden beschouwd als
vreemdelingen. Daarom moesten zij voortaan een paspoort en een inreisvisum
hebben bij bezoek aan de DDR (juni).~~~ Op 20 augustus trok het Rode Leger
Tsjechoslowakije binnen. Daarmee werd een einde gemaakt aan de "Praagse
lente", zoals de voorzichtige liberalisatie van het Tsjechoslowaakse
communisme onder leiding van partijleider Alexander Dubcek (1921-1992) werd
genoemd. Dit was, na de Hongaarse opstand van 1956, de tweede grote
hervormingsbeweging binnen het communisme. Op de jeugd en dissidenten in de DDR
maakte de Praagse Lente grote indruk. Diep was dan ook de teleurstelling dat in
de DDR geen enkele ruimte voor hervormingen was. De standvastigheid van de SED
en de strakke controle over het land maakte de DDR inmiddels tot een van de
belangrijkste en betrouwbaarste bondgenoten van de Sovjet-Unie. Daardoor kreeg
de regering ook geleidelijk meer prestige en armslag. Bij de andere
Oostbloklanden kon de DDR overigens niet op veel sympathie rekenen, hetgeen
indirect weer bijdroeg tot een versterking van de banden tussen de DDR en de
USSR.~~~ Bij de Olympische Zomerspelen in Mexico wonnen DDR-atleten 9 gouden
medailles.
|
|
1969
|
BRD De
bondsdagverkiezingen van 29 september leverden een overwinning op voor de SPD
(42,7%). De CDU/CSU bleef met 46,1% de grootste partij. Een herstel van de oude
coalitie was echter onmogelijk vanwege spanningen tussen de FDP en de CDU/CSU.
Daarmee was de weg vrij voor een "paarse" coalitie tussen
socialistische (rode) SPD en de liberale ("blauwe") FDP. De socialist
Willy Brandt werd kanselier. Walter Scheel (*1919) van de FDP werd
vice-kanselier en minister van buitenlandse zaken.~~~ De nieuwe regering maakte
een begin met de "Ostpolitik", die erop was gericht de
verstandhouding met de Sovjet-Unie en haar bondgenoten (vooral Polen en
Tsjechoslowakije) te verbeteren.~~~ De maanlanding van de Amerikaan Neil
Armstrong in de zomer was ook een triomf voor de van oorsprong Duitse
rakettenbouwer Wernher von Braun (1912-1977) en zijn team, die in 1942 de V-2
raket zijn luchtdoop gaf. Bijna alle naoorlogse raketten van de VS waren
gebaseerd op de principes / het ontwerp van de V-2.
|
DDR In
september en december poogden de leiders van de DDR, aangevoerd door Walter
Ulbricht, met verdubbelde energie de betrekkingen met de Bondsrepubliek te
normaliseren. Het ging de DDR in de eerste plaats om de officiële
erkenning van haar westelijke grenzen.~~~ De zelfstandige koers had in
september een nieuwe dimensie gekregen toen de net van de Evangelische
Kirche in Deutschland (het verbond van Lutherse kerken in Duitsland)
afgescheiden Bund der Evangelischen Kirchen in der DDR zijn eerste
synodale vergadering hield.
|
|
1970
|
BRD Een
van de belangrijkste programpunten van de nieuwe regering was de verbetering en
uiteindelijke normalisering van de betrekkingen met de DDR. In dat kader had
Bondskanselier Willy Brandt in het Oost-Duitse Erfurt een ontmoeting met Willi
Stoph, de voorzitter van de ministerraad van de DDR (19 maart). Twee maanden
later werden de besprekingen in Kassel voortgezet.~~~ Op 12 augustus sloot de
Bondsrepubliek een verdrag met de Sovjet-Unie ter normalisering van de
onderlinge betrekkingen, waarbij de partijen beloofden, af te zien van het
gebruik van geweld (Verdrag van Moskou). In wezen was het dus een
niet-aanvalsverdrag. In Warschau sloot de Bondsrepubliek met Polen een
basisverdrag voor de normalisering van de betrekkingen (Verdrag van Warschau, 7
december). De Christendemocraten waren woedend vanwege de
"Ostpolitik" van Brandt en de socialisten. Gevreesd werd dat
de kansen voor de Duitse eenwording nu voorgoed waren verspeeld. De CDU-leiders
Rainer Barzel (*1924) en Gerhard Schröder gingen daarom speciaal naar
Moskou en Warschau om uit te leggen dat Brandt niet de mening van alle
West-Duitsers vertolkte.~~~ De West-Duitse ambassadeurs in Guatemala (Karl Graf
von Spreti) en Brazilië (Ehrenfried von Holleben) werden ontvoerd om de
plaatselijke regering tot de vrijlating van politieke gevangenen te dwingen.
Ambassadeur von Spreti werd vermoord door zijn ontvoerders.
|
DDR In
Erfurt vond de eerste officiële ontmoeting plaats tussen de voorzitter van
de ministerraad Willi Stoph en Bondskanselier Willy Brandt (maart).~~~ Ongeveer
tegelijkertijd begon de SED een sterker toezicht uit te oefenen op de
ideologische betrouwbaarheid van haar leden.~~~ In december werd in besloten
kring (centraal comité) bekend dat de plandoelen op het gebied van de
productie van bruinkool, textiel en levensmiddelen niet werden gehaald.
Overigens ging het economisch niet slecht met de DDR. Hoewel het land aan de
ene kant zich politiek van de Bondsrepubliek probeerde te differentiëren,
profiteerde het tegelijkertijd van de economische groei van de Bondsrepubliek
en de EEG. Aangezien de DDR door de West-Duitsers niet werd beschouwd als
buitenland, werden er ook geen belastingen geheven op de invoer uit de DDR. De
DDR kon daardoor makkelijk exporteren naar het westen en concurreren met lage
lonenlanden en producenten in de EEG. De uitvoer genereerde ook dringend
gewenste harde westerse valuta. In feite was de DDR dus een niet-officieel lid
van de EEG.
|
|
1971
|
BRD Op 3
september sloten de betrokken partijen (VS, Frankrijk, Groot-Brittannië,
Sovjet-Unie) een verdrag inzake de status van West-Berlijn. De betrekkingen
tussen West-Berlijn en de Duitse Bondsrepubliek werden erkend. De Sovjet-Unie
garandeerde de vrije toegang tot West-Berlijn via het grondgebied en het
luchtruim van de DDR.~~~ Rainer Barzel werd gekozen tot voorzitter van de
CDU.~~~ De metaalindustrie in Baden-Württemberg werd in november en
december getroffen door een ernstig loonconflict, dat uitmondde in een grote
staking waaraan 120.000 arbeiders deelnamen. Vooral Mercedes Benz en de vele
toeleveringsbedrijven ondervonden flinke schade van het geschil.
|
DDR
Walter Ulbricht trad formeel vanwege gezondheidsredenen op 3 mei af als Eerste
secretaris van het centraal comité van de SED. De werkelijke reden was
zijn verzet tegen de ontspanningspolitiek en de Duits-Duitse toenadering. Zijn
opvolger was Erich Honecker. Later nam Honecker ook andere functies van
Ulbricht over.~~~ De 8e Partijdag van de SED (15-19 juli) werd opgeluisterd
door de aanwezigheid van Leonid Brezjnjev (1906-1982), de opvolger van Nikita
Chroesjtsjov als algemeen secretaris van het centraal comité van de
CPSU.
|
|
1972
|
BRD Na de
ratificatie door de Bondsdag van de "Ostverträge"
(Oostverdragen) met Polen en de Sovjet-Unie traden deze op 3 juni in werking.
Medio augustus begonnen de onderhandelingen met de DDR inzake een basisverdrag
ter regeling van de onderlinge verhoudingen.~~~ De algemene verkiezingen van 19
november leverden wat winst op voor de SPD (45,8%) en relatief veel voor de FDP
(8,4%). De CDU/CSU verloor wat (44,9%). Het was duidelijk dat de kiezers de
coalitie van Brandt beloonden voor de "Ostpolitik".~~~ Op 5
september, tijdens de Olympische Zomerspelen in München, schoten enkele
PLO-terroristen twee Israëlische atleten dood bij een poging om de gehele
delegatie in gijzeling te nemen. Negen Israëlische atleten werden
gekidnapt en in gijzeling gehouden. Bij een poging van de politie om de
gijzelaars te bevrijden kwamen allen om het leven. De vijf Palestijnse
terroristen werden eveneens doodgeschoten.~~~ Heinrich Böll (1917-1985)
kreeg als eerste naoorlogse Duitse schrijver de Nobelprijs voor literatuur.
|
DDR In
december knoopte de DDR diplomatieke betrekkingen aan met twintig landen buiten
het Oostblok. Daaronder bevonden zich België, Zweden, Zwitserland en Iran.
Op 21 december werd het basisverdrag met de Bondsrepubliek ondertekend.
|
|
1973
|
BRD
Terwijl de regering probeerde om de snelle economische groei wat af te remmen
(door belastingverlaging), trad op 21 juni het basisverdrag met de DDR in
werking. Deze normalisering van de betrekkingen was een voorwaarde voor de
toelating van beide Duitslanden als lid van de Verenigde Naties (18
september).~~~ Tegen het einde van het jaar moesten de eerder ingevoerde
stabilisatieprogramma's weer worden bijgesteld omdat de conjunctuur verslapte.
Het aantal werklozen steeg tot boven de een miljoen.~~~ Ernst Otto Fischer
(*1918), hoogleraar in München, kreeg een Nobelprijs voor Scheikunde. Karl
von Frisch (1886-1982) kreeg een Nobelprijs voor Medicijnen, samen Konrad
Lorenz en de Nederlandse Engelsman Nico Tinbergen voor werk op het gebied van
het diergedrag.
|
DDR De
erkenning van de DDR door Frankrijk en Groot Brittannië (9 februari) was
van grote betekenis. Op 21 juni trad het basisverdrag met de Bondsrepubliek in
werking. Drie maanden later werd de DDR lid van de VN. Op 1 augustus overleed
Walter Ulbricht. Het hoofddoel van zijn latere levensjaren (erkenning van de
DDR als zelfstandige staat) was grotendeels niet bereikt. Wél was de DDR
een normale partner in het internationale verkeer geworden~~~ In Nederland kon
de DDR op veel sympathie rekenen. In de eerste plaats van de kant van de CPN,
de Nederlandse Communistische Partij, maar vooral ook bij tal van
Protestants-Christelijke groeperingen. Veel "linkse" Nederlanders
zagen de DDR als het "fatsoenlijke" Duitsland, waar neo-nazi´s
geen kans kregen. Bij progressief Nederland stond de Bondsrepubliek doorgaans
in een kwade, of op zijn minst verdachte reuk.
|
|
1974
|
BRDOp 6
mei moest bondskanselier Brandt aftreden nadat bekend was geworden, dat zijn
persoonlijke assistent, Günther Guillaume (1927-1995), een agent was van
de Stasi, de spionagedienst van de DDR. De betrekkingen met de DDR en de
"Ostpolitik" kwamen daardoor in het gedrang. Brandt werd
opgevolgd door Helmut Schmidt (*1918). Hans-Dietrich Genscher (*1927) van de
FDP werd vice-kanselier en minister van buitenlandse zaken. In november kwam
een tienjarig economisch en technisch samenwerkingsverdrag met Polen tot
stand.~~~ Na een hongerstaking in de gevangenis stierf de terrorist Holger
Meins (1941-1974).~~~ In juli werd het Duitse elftal wereldkampioen voetbal. De
finale in München werd gespeeld tegen het Nederlands elftal, dat met 2:1
werd verslagen. Een ander belangrijk succes voor het Duitse voetbal leverde
Bayern München. Deze Beierse club won de Europacup voor landskampioenen,
de eerste keer in een serie van drie. Franz Beckenbauer (*1945),
"Kaiser Franz", was de spil van zowel de
"Mannschaft" als Bayern München.
|
DDR Met
de erkenning van de DDR door de VS (4 september) was internationale aanvaarding
en erkenning van het communistische Duitsland een feit.~~~ Tijdens het
wereldkampioenschap voetbal, dat in de Bondsrepubliek werd gehouden, behaalde
de ploeg van de DDR een overwinning (1:0) op het Duitse elftal. Deze uitslag
zorgde voor een grote vreugde en werd door velen opgevat als onderstreping van
de zelfstandigheid van de DDR.
|
|
1975
|
BRD Op 21
mei begon het proces tegen Andreas Baader (1945) en Ulrike Meinhof (1934-1976),
de oorspronkelijke leiders van de clandestiene terreurorganisatie Rote Armee
Fraktion, (dikwijls ook "Baader-Meinhof-bende" genoemd). De RAF
hoopte door een gerichte terreurcampagne, zoals moordaanslagen op leidende
politici en zakenlieden, de staat tot een felle reactie te provoceren.
Uiteindelijk zou dan de burgerbevolking tegen de groeiende onderdrukking door
de overheid in het geweer komen en via een revolutie de staat omverwerpen en
een nieuwe samenleving kunnen opbouwen. De RAF onderhield ook nauwe
betrekkingen met de PLO, de organisatie die een eigen staat probeerde te
creëren voor de Palestijnen en die daartoe overal ter wereld
terreuraanslagen pleegde op Israëlische en Joodse personen en
instellingen. Leden van de RAF kregen een militaire en een commando-opleiding
in Libanon, Syrië, Libië en andere staten die met Israël in
oorlog waren. Op 27 februari ontvoerde de "Bewegung der 2.
Juni" Peter Lorenz (*1922), chef van de CDU in West-Berlijn, en
dwongen daarmee de vrijlating af van vijf gevangen kameraden. Het vijftal werd
naar Jemen gevlogen. Lorenz kwam binnen 10 dagen vrij. Op 24 april bezette een
RAF-commando de West-Duitse ambassade in Stockholm om druk uit te oefenen op de
Bondsregering om de RAF-leiders vrij te laten. Door een fout van de terroristen
explodeerde de ambassade, diplomaten en terroristen kwamen hierbij om. De actie
leverde geen enkel resultaat op.~~~ Op 27 juni sloot West-Duitsland een verdrag
met Brazilië voor het niet-militair gebruik van kernenergie.
|
DDR In
een poging om de aparte positie van de DDR als socialistische Duitse staat ook
bij de burgers meer geliefd te maken werd de 7de oktober voor het eerst als
nationale feestdag gevierd. Op die datum was de DDR in 1949 opgericht. Kort
daarop werd naar Sovjetvoorbeeld de eretitel "Held van de DDR"
ingesteld. Daarmee konden verdienstelijke burgers, functionarissen en
militairen op passende wijze worden geëerd voor hun inspanningen.~~~ Op 18
december wisselden de Bondsrepubliek en de DDR voor het eerst diplomatieke
vertegenwoordigers uit, de zogenaamde "permanente
vertegenwoordigers." Overigens erkende de Bondsrepubliek de DDR niet als
een echt buitenland, daarom waren deze vertegenwoordigers geen ambassadeurs~~~
De Duits-Duitse handel bereikte een recordomvang van 7,3 miljard D-mark.
|
|
1976
|
BRD Het
RAF-lid Ulrike Meinhof werd dood aangetroffen in haar cel in de gevangenis van
Stammheim, bij Stuttgart (9 mei). Volgens de gevangenisdirectie betrof het een
zelfmoord, maar aan die uitspraak werd in linkse kringen niet veel geloof
gehecht.~~~ Op 13 november kwam het bij Brokdorf, waar een nieuwe kerncentrale
zou worden gebouwd, tot ernstige rellen tussen demonstranten en de politie.~~~
Bij de algemene verkiezingen van 3 oktober haalde de CDU/CSU een grote
overwinning. Bijna de helft van de kiezers (48,6%) stemde op de
Christen-democraten, een winst van bijna vier procent. De CDU/CSU kreeg 243
Bondsdagzetels. Hoewel de SPD stemmen verloor en op 42,6% (214 zetels) kwam,
evenals de FDP (7,9% en 39 zetels), bleef de coalitieregering van SPD en FDP in
het zadel. Helmut Schmidt bleef bondskanselier en Genscher (FDP) vice-kanselier
en minister van buitenlandse zaken.~~~ De Oost-Duitse cabaretier en
tekstdichter Wolf Biermann (*1936) mocht op uitnodiging van de DGB de DDR
verlaten voor een tournee in West-Duitsland. Tegen de afspraken in werd
Biermann echter na afloop de toegang tot de DDR ontzegd. Deze verbanning maakte
heftige protesten in de DDR en in het buitenland los.
|
DDR Ook
in de privaatrechtelijke sfeer werd de DDR steeds nadrukkelijker een aparte
staat. Op 1 januari werd een nieuw burgerlijk wetboek van kracht, het ZGB
(Zivilgesetzbuch). Het oude BGB (Bürgerliches Gesetzbuch),
dat uit 1896 dateerde en in de Bondsrepubliek nog altijd van kracht was, werd
afgeschaft.~~~ Tijdens de 9e Partijdag van de SED (18-22 mei) werd een nieuw
partijstatuut aangenomen. Erich Honecker werd benoemd tot Algemeen Secretaris
van het Centraal Comité, zoals de vroegere functie van Eerste Secretaris
nu heette. In juli besloot de SED tot een verhoging van het minimumloon.~~~ In
augustus pleegde de evangelische pastor Oskar Brüsewitz zelfmoord door
zich te verbranden. Hij beging zijn daad uit protest tegen de jeugdpolitiek van
de SED en de passiviteit van de kerk. In November werd de dissidente geleerde
Robert Havemann, een bekend criticus van het regime, veroordeeld tot
huisarrest. Het regime probeerde zich op slinkse wijze van een andere criticus,
Wolf Biermann, te ontdoen.~~~ Bij de Olympische Zomerspelen in Montreal wonnen
sporters uit de DDR 26 gouden medailles, de meeste voor atletiek, zwemmen en
boksen. De successen van DDR-atleten verhoogden het internationale aanzien van
het "andere" Duitsland. Samen met de toenemende welvaart zorgde het
sportieve succes ook voor een versterking van het regime van de SED. Niet
eerder waren burgers van de DDR zo trots geweest en zo vol zelfvertrouwen.
|
|
1977
|
BRD De RAF
voerde zijn activiteiten sterk op. In het voorjaar (7 april) werd
procureur-generaal Siegfried Buback (1920-1977) met zijn chauffeur vermoord.
Het volgende dodelijke slachtoffer was Jürgen Ponto (1923-1977), directeur
van de Dresdner Bank (30 juli). Op 5 september werd de voorzitter van de
West-Duitse werkgeversvereniging, tevens directeur van Daimler-Benz,
Hanns-Martin Schleyer (1915-1977), door de RAF ontvoerd en in gijzeling
genomen. De RAF wilde de regering daarmee dwingen om drie veroordeelde en in de
gevangenis zittende collega's (Andreas Baader, Jan-Carl Raspe en Gudrun
Ensslin) op vrije voeten te stellen. De regering gaf niet toe en onderwijl
probeerde de politie de gijzelaar te lokaliseren. Op 13 oktober werd een
lijntoestel van de Lufthansa gekaapt door PLO-terroristen die ook de vrijheid
van de gevangen RAF-leden eisten. Het toestel bevond zich inmiddels op het
vliegveld van Mogadisjoe, de hoofdstad van Somalië. Op 18 oktober landde
de antiterreureenheid (GSG-9) van de Bundesgrenzschutz, op het vliegveld
en bevrijdde de passagiers van het Lufthansatoestel. Alle PLO-terroristen
werden bij die actie doodgeschoten. De ontvoerde Schleyer werd als reactie
daarop vermoord en de drie gevangen RAF-leden pleegden vermoedelijk
zelfmoord.~~~ De kerngeleerde Klaus Traube ontdekte dat hij op last van
minister van Binnenlandse Zaken Werner Maihofer (*1918) sinds 1976 heimelijk
was afgeluisterd door de Verfassungsschutz, de West-Duitse Binnenlandse
Veiligheidsdienst. Traube verloor weliswaar zijn baan, maar kreeg wel
eerherstel, dat hem tenslotte door de Bondsdag werd gegeven. Dit
afluisterschandaal schond het prestige van de Bondsrepubliek als democratische
staat met respect voor burgerrechten.~~~ De onderzoeksjournalist Günther
Wallraff (*1942), werkend bij de kritische en satirische tijdschriften
konkret en Pardon, publiceerde een geruchtmakend relaas over de
praktijken van het boulevardblad Bild, de meestgelezen krant van
Duitsland. Wallraff maakte duidelijk, hoe dit blad de publieke opinie
manipuleerde en bespeelde, waarbij steeds aan de laagste gevoelens (seksisme,
angst voor buitenlanders, primitief nationalisme, wantrouwen tegen
intellectuelen en mannen met lang haar) werd geappelleerd.
|
DDR Rudolf
Bahro (*1935), een belangrijke functionaris van de SED, publiceerde in de
Bondsrepubliek een scherpe kritiek op communistische regimes onder de titel
"Het alternatief" (Die Alternative-Zur Kritik des real
existierenden Sozialismus). Bahro werd prompt gearresteerd. Volgens een
rapport van Amnesty International telde de DDR 5000 tot 6000 politieke
gevangenen.~~~ Het gemiddeld inkomen per hoofd van de bevolking bedroeg 4220
dollar en was daarmee het hoogste in het Oostblok. Wel moest de regering van de
DDR per jaar ongeveer 20 miljard dollar spenderen aan subsidies op voedsel,
huren, transport en andere zaken.
|
|
1978
|
BRD In
Bonn vond de vierde economische topconferentie plaats van de G-7, de grootste
westerse industrielanden (VS, West-Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië,
Italië, Canada, Japan).~~~ De Bondsregering was er ontstemd over dat vier
in Joegoslavië gevangen RAF-terroristen niet werden uitgeleverd maar het
land gewoon mochten verlaten. De Joegoslaven namen echter wraak omdat de
Bondsregering was gezwicht voor de druk van de rooms-katholieke kerk en de CDU,
die niet wilden dat enkele Kroaten aan Joegoslavië werden uitgeleverd.
|
DDR In
maart beloofde Erich Honecker de Bund der Evangelischen Kirchen in der
DDR meer vrijheid in eigen kring. In ruil daarvoor belooft de Kerk af te
zien van kritiek op de DDR en het socialisme.~~~ Voor het eerst kregen
leerlingen van de middelbare school (8e en 9e klas) les in militaire
vaardigheden (Wehrunterricht).~~~ De DDR-kosmonaut Sigmund Jähn
(*1937) maakte als eerste Duitser een ruimtevlucht. Jähn maakte deel uit
van van de Sovjet-missie aan boord van de Saljoet-6.
|
|
1979
|
BRD Bij de
Landdagverkiezingen in Bremen op 7 oktober worden voor het eerst afgevaardigden
van de Groene partij in een regionaal parlement gekozen. De Amerikaanse
televisieserie Holocaust werd ook op de West-Duitse tv vertoond en
ontlokte een openbare discussie over de jodenvervolging. Deze uitzending leidde
mede tot het besluit verjaring van moord uit het wetboek te schrappen.~~~ De
reeds lang gepensioneerde geleerde Georg Wittig (1897-1987) kreeg een
Nobelprijs voor Scheikunde.
|
DDR Teneinde
de groeiende oppositie beter te kunnen controleren werd het politieke
strafrecht aangescherpt.~~~ In januari sloten acht regionale evangelische
kerken zich aaneen om beter te kunnen functioneren onder het communistische
bewind.~~~ Door de strenge winter en de schaarste aan brandstof ontstonden
ernstige sociale en economische problemen. |
|
1980
|
BRD De
Amerikaanse president Jimmy Carter waarschuwde Bondskanselier Schmidt dat hij
bij zijn gesprekken met Sovjet-leiders zijn verplichtingen tegenover de NAVO
niet mocht veronachtzamen en zorgde zo voor grote spanning en irritatie in de
betrekkingen met de Bondsrepubliek.~~~ Op 5 oktober werden algemene
verkiezingen gehouden. De SPD bleef ongeveer gelijk (42,9%) ten opzichte van
1976. De CDU/CSU zakte sterk terug en verloor meer dan vier procent (44,5%). De
kansen voor de lijsttrekker van de CSU, Franz-Josef Strauss, die zijn leven
lang erop had gehoopt, ooit nog eens kanselier te worden, waren definitief
verkeken. De FDP kwam op 10,6%. Het zittende kabinet Schmidt-Genscher werd
daarom vernieuwd.~~~ De werkeloosheid steeg voor het eerst sinds het economisch
herstel na de oorlog tot boven de grens van een miljoen (4,8% van de
beroepsbevolking).
|
DDR De DDR
maakte bekend, dat bezoekers uit het Westen in het vervolg per dag niet langer
minimaal 10 D-mark moesten besteden (in te wisselen bij grensoverschrijding),
maar 25 D-mark. De maatregel was bedoeld om meer Westerse deviezen in de
schatkist van de DDR te laten vloeien en tegelijkertijd het aantal bezoekers te
verminderen. Het gemiddeld aantal bezoekers per jaar was ongeveer twee miljoen.
De meesten kwamen om familieleden te bezoeken.~~~ In Polen braken in juli grote
stakingen uit, die het communistische systeem aan het wankelen brachten. Vanuit
de DDR werden de Poolse gebeurtenissen scherp in de gaten gehouden. Er werd
tenslotte ook gestaakt in de havenstad Stettin (Szczecin), vlak over de grens.
De regering en de SED keken met verbijstering en zorg, veel burgers met hoop en
verwachting. Vooral de vorming van een onafhankelijke vakbond,
"Solidariteit" (Solidarnosc) onder Lech Walesa (*1943), was
een belangrijke gebeurtenis.~~~ Erich Honecker gaf opdracht om het
ruiterstandbeeld van Koning Frederik II de Grote van Pruisen (1712-1786) weer
terug te plaatsen op de sokkel in Berlijn, waarvan het in 1950 was verwijderd.
Dit werd gezien als een teken, dat de SED probeerde om het regime ook
historische legitimiteit te geven.
|
|
1981
|
BRD Op 22
november bracht Leonid Brjezjnjef, algemeen secretaris van het Centraal
Comité van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, een officieel
bezoek aan de Bondsrepubliek.~~~ De samenwerking binnen de coalitieregering
stond onder zware druk. SPD en FDP konden het maar moeilijk eens worden over de
bezuinigingen die nodig bleken om het hoofd te bieden aan de langdurige
economische recessie. Pas halverwege november werd een akkoord bereikt.~~~ De
RAF pleegde een tiental gewelddadige aanslagen, waaronder een bomaanslag op
Ramstein Air Base, een belangrijke Amerikaanse luchtmachtbasis. Generaal
Frederick Kroeser, de bevelhebber van de meer dan 200.000 man Amerikaanse
troepen in Duitsland, ontsnapte aan de dood bij een moordaanslag bij
Heidelberg.
|
DDR In
december bracht Bondskanselier Helmuth Schmidt een bezoek aan de DDR.~~~ De
verkiezing van afgevaardigden voor de Volkskammer door de burgers van
Oost-Berlijn (de eerste keer dat dit gebeurde) was in strijd met de afspraken
van de vier bezettingsmachten onmiddellijk na de oorlog. De VS,
Groot-Brittannië en Frankrijk protesteerden tevergeefs in Moskou tegen
deze poging van de DDR om Oost-Berlijn daadwerkelijk te annexeren. |
|
1982
|
BRD In Mei en
Juni werd de zittende coalitie bedreigd door een ernstige crisis. De FDP eiste
vergaande bezuinigingsmaatregelen en weigerde in te stemmen met de verhoging
van de belastingen en de verhoging van de staatsschuld. De crisis werd even
bijgelegd, maar in september bleek dat de FDP bij haar standpunt was gebleven.
Op 17 september viel de coalitie definitief uiteen.~~~ Op 1 oktober koos de
Bondsdag Helmut Kohl (*1930) tot bondskanselier en voorzitter van een
coalitiekabinet van de CDU/CSU en de FDP. Op 10 december besloot de meerderheid
van de Bondsdag, de nieuwe regering ten val te brengen om op die manier nieuwe
verkiezingen te forceren. |
DDR In juli
werden de eerste Sovjet SS-20 kernraketten voor middellange afstand op mobiele
lanceerinrichtingen in de DDR gestationeerd.~~~ In november werd de nieuwe
autosnelweg tussen Hamburg en Berlijn (265 km.) voor het verkeer
opengesteld.~~~ Volgens een niet nader bevestigd bericht in het West-Duitse
geïllustreerde weekblad stern werd op 31 december een moordaanslag
gepleegd op Erich Honecker. De dader zou een ovenmetselaar, genaamd Klaus
Essling, zijn geweest. Het officiële DDR-persbureau AND vermeldde alleen
dat er op weg nummer 109 ten Noorden van Berlijn een auto-ongeluk had
plaatsgevonden.
|
|
1983
|
BRD Op 6
maart werden algemene verkiezingen gehouden. De SPD zakte daarbij sterk terug,
tot slechts 38,2%. De CDU/CSU kwam op 48,8% van de stemmen, de FDP op 7%. De
milieupartij de Groenen ("Grünen") deed haar intrede in
de bondsdag met 5,6% van de stemmen. Helmut Kohl werd bondskanselier.~~~ In
november besloot de regering om Amerikaanse middellange afstandsraketten en
kruisraketten te stationeren op West-Duitse bodem. Dit besluit was
controversieel omdat de kans op een beperkte nucleaire oorlog in Europa daarmee
groter leek te worden. De stationering van de Amerikaanse raketten was bedoeld
als antwoord op de invoering van een nieuw type raket, de SS-20 door de
Sovjetstrijdkrachten. Deze raketten stonden op mobiele lanceerinrichtingen en
waren moeilijk op te sporen. Veel Europeanen waren echter bang, dat bij een
eventuele oorlog tussen NAVO en Warschaupact, de VS zou afzien van het inzetten
van intercontinentale raketten en een kernoorlog zou kunnen voeren op Europese
bodem, en ten koste van de Europese bevolking.~~~ De politie arresteerde de
RAF-leden Brigitte Mohnhaupt (1949), Adelheid Schulz en Christian Klar (1952).
|
DDR Op 14
februari namen in Dresden meer dan 100.000 mensen deel aan een grote
demonstratie voor de vrede. Dit was een bewijs voor de groeiende onvrede bij
veel DDR-burgers over de confrontatiekoers van de SED-regering en de gespierde
taal ten aanzien van het Westen. In januari hadden de Lutherse bisschoppen in
de DDR via een pastorale brief al hun zorgen kenbaar gemaakt over de toenemende
bewapening.~~~ Op 1 juli kreeg de DDR van de Bondsrepubliek een krediet van een
miljard D-mark.
|
|
1984
|
BRD Op 7 juni
werd Holger Börner (*1931) door de afgevaardigden van de SPD en de Groene
Partij gekozen tot minister president van het Land Hessen. Dit was het begin
van een steeds sterker wordende politieke samenwerking van socialisten en
groenen.~~~ Enkele weken later moest Otto Graf Lambsdorff (*1926), minister van
economische zaken (FDP) aftreden wegens beschuldigingen van financiële
malversatie en corruptie. |
DDR Samen met
de USSR en Bulgarije nam de DDR deel aan de boycot van de Olympische Spelen die
in Los Angeles werden gehouden. De officiële reden was dat de veiligheid
van de atleten uit het Oostblok onvoldoende was gewaarborgd maar in
werkelijkheid was het een represaille voor de boycot door de VS en andere
Westerse landen van de Olympische Spelen van Moskou in 1980.~~~ De DDR kreeg
opnieuw een groot krediet (bijna een miljard D-mark) van de Bondsrepubliek
(juli).~~~ In september waren enkele DDR-burgers doorgedrongen tot de tuin van
de Duitse ambassade in Praag en wilden er niet uit voor ze een uitreisvisum
kregen naar de Bondsrepubliek.
|
|
1985
|
BRD Ernst
Zimmermann, voorzitter van het MTU-concern kwam bij een moordaanslag van de RAF
om het leven (20 januari).~~~ Het aantal werklozen bereikte met 9% van de
beroepsbevolking een nieuw record. Het was het hoogste cijfer sinds 1951. In
het voorjaar was er veel commotie in verband met het officiële bezoek van
de Amerikaanse president Ronald Reagan (*1911). Het bezoek aan het militaire
kerkhof van Bitburg, waar ook SS-soldaten lagen begraven, zorgde voor grote
beroering in sommige kringen. In oktober bracht Bondspresident Richard von
Weizsäcker als eerste West-Duits staatshoofd een officieel bezoek aan
Israël.~~~ De jonge tennisspeler Boris Becker (*1967) won als eerste
Duitser het open Engelse kampioenschap van Wimbledon.
|
DDR De handel
en het verkeer met de Bondsrepubliek werden aanmerkelijk versoepeld. Toch bleef
het voor individuele DDR-burgers nog altijd vrijwel onmogelijk om naar de
Bondsrepubliek te reizen.~~~ In augustus begon een grootscheepse
zuiveringsactie onder de 2,3 miljoen leden van de SED. Bijna 4000 personen
werden uit de partij verwijderd na uitvoerige controle van hun ideologische
betrouwbaarheid. Ook het Politbureau van de partij werd gezuiverd.~~~ De SED
was verontrust over tekenen vanuit Moskou, die duidden op een koerswijziging
binnen het "reëel bestaande socialisme". Nadat twee eerdere
partijleiders, Joeri Andropov (1914-1984) en Konstantin Tsjernenko (1911-1985),
kort na hun aantreden waren overleden, was er nu een jongere secretaris
gekozen, Michail Gorbatsjov (*1922), die carte blanche kreeg om dringend
gewenste hervormingen van het systeem in gang te zetten.
|
|
1986
|
BRD De
bomaanslag die op 9 juli een einde maakte aan het leven van Karl Heinz Beckurts
(*1930), directielid van Siemens en zijn chauffeur, toonde aan dat de RAF nog
altijd actief was. Op 10 oktober werd Gerold von Braunmühl (1935-1986),
chef van de politieke afdeling van het ministerie van buitenlandse zaken, door
de RAF vermoord. Eerder dat jaar had de Bondsdag al wetgeving goedgekeurd die
de controle op personen en de opsporing van verdachten een stuk gemakkelijker
maakte.~~~ Inderdaad stond de overheid onder sterke druk vanwege de bezorgdheid
van veel burgers over het milieu. De ramp (op 26 april) in de Oekraïense
kerncentrale Tsjernobyl, even ten Noorden van Kief, werkte de
anti-kernkracht-lobby in de hand. Milieuactivisten raakten slaags met de
politie bij een demonstratie tegen de bouw van een nucleaire verrijkingsfabriek
bij Wackersdorf (midden mei). Op 6 juni besloot de bondsregering tot de
oprichting van een speciaal ministerie voor milieuzaken
(Bundesumweltministerium).Begin november veroorzaakte een grote brand in
de chemische fabriek van Sandoz (Basel) een ernstige verontreiniging van de
Rijn.~~~ Ernst Ruska (1906-1988) en zijn medewerker Gerd Binnig (*1947) kregen
de Nobelprijs voor natuurkunde.
|
DDR Tijdens
de 11e Partijdag van de SED hield de nieuwe Algemeen Secretaris van de CPSU,
Michail Gorbatsjov een redevoering die met grote belangstelling werd beluisterd
(18 april). Gorbatsjov stelde het Westen voor, in onderling overleg te beginnen
met daadwerkelijke vermindering van de bewapening om de vrede en veiligheid in
Europa te waarborgen.~~~ In mei werden opnieuw signalen ontvangen die wezen op
een groeiend misnoegen met het regime van de SED. Leden van autonome (dus niet
van staatswege gecontroleerde) vredesbewegingen beklaagden zich over de
represailles die tegen hun naar eer en geweten onschuldige activiteiten werden
genomen.~~~ Bij de verkiezingen voor de Volkskammer (8 juni) kregen de
500 officiële kandidaten van de eenheidslijsten 99,94% van de uitgebrachte
stemmen. |
|
1987
|
BRD De
algemene verkiezingen consolideerden de positie van de regerende coalitie van
CDU/CSU en FDP. De Christen-democraten kregen 44,3%, de FDP 9,1% van de
stemmen. De Groenen wonnen flink en kregen 8,3%. De SPD kwam op 37%. De sterke
positie van de Groenen maakte een einde aan de sleutelrol die de FDP sinds het
begin van de Bondsrepubliek had gespeeld als onontbeerlijke coalitiepartner.~~~
In september bracht de secretaris van de Oost-Duitse SED, Erich Honecker, een
officieel bezoek aan de Bondsrepubliek.~~~ Omstreeks dezelfde tijd werden de
landdagverkiezingen in Sleeswijk-Holstein ontsierd door een opzienbarend
schandaal. De lijsttrekker van de SPD, Björn Engholm (*1939), was
bespioneerd en belasterd door de CDU. Hoewel de minister-president van de CDU,
Uwe Barschel (1944-1987), een plechtige eed zwoer, dat hij niets met de affaire
te maken had en dat de aanklachten aan zijn adres ongefundeerd waren, moest hij
toch aftreden (2 oktober). Op 11 oktober werd Barschel, met zijn kleren nog
aan, dood aangetroffen in de badkuip van zijn hotelkamer in Genève, waar
hij voor een zakenontmoeting verbleef.
|
DDR De
binnenlandse spanningen in de DDR namen toe. Steeds meer personen en groepen
uitten kritiek aan het adres van onderdelen van de SED-politiek. Begin maart
eisten vertegenwoordigers van enkele honderden kerkelijke groeperingen de
onmiddellijke stopzetting van het gebruik van kernenergie in de DDR. Op 8 juni
probeerde de Volkspolizei te verhinderen dat grote groepen jonge DDR-burgers
bij het Brandenburger Tor in Berlijn luisterden naar de klanken van een
rockconcert dat in West-Berlijn werd gegeven. Op 5 september namen in
Oost-Berlijn duizend personen deel aan vredesdemonstratie. De politie greep
sloeg de demonstratie uit elkaar. Later in de maand eiste de synode van
Evangelische Kerken in Görlitz een grotere mate van politieke inspraak
voor de burgers. In november werden in Oost-Berlijn, Dresden, Halle, Weimar en
Wismar demonstraties gehouden tegen de Stasi. De geheime politie was
begonnen met het doorzoeken van plaatsen waar vredes-, milieu- en
mensenrechtengroepen bijeen kwamen. Hoewel er niet veel mensen werden
gearresteerd voelden velen een grotere dreiging.~~~ In februari trad Markus
Wolf (*1923)af als hoofd van de afdeling buitenlandse spionage van het MfS, het
ministerie voor staatsveiligheid. Zijn aftreden wordt wel in verband gebracht
met het uitblijven van hervormingen in de DDR. In een poging om het land onder
controle te houden was het MfS sterk gegroeid sinds het aantreden van Honecker.
Door een netwerk van agenten (100.000) en verklikkers (180.000) probeerde de
SED de bevolking onder controle te houden.~~~ In juli werd amnestie afgekondigd
voor 40.000 gevangenen en werd de doodstraf afgeschaft. Als eerste lid van het
Warschaupact ging de DDR tot deze maatregel over.~~~ In juni bracht Erich
Honecker een officieel bezoek aan Nederland. Het was het derde NAVO-land (na
Italië en Griekenland in 1985) dat Honecker bezocht. Nederland en de DDR
tekenden verdragen voor economische en medische samenwerking. Ook bracht
Honecker een officieel bezoek aan de Bondsrepubliek. Hij bezocht er onder meer
zijn geboortestad Trier, tevens de geboortestad van Karl Marx, grondlegger van
het socialisme.
|
|
1988
|
BRD In
oktober bracht bondskanselier Kohl een officieel bezoek aan de Sovjet-Unie,
waar het herstructureringsproces van het Communisme
("perestroïka") onder leiding van de nieuwe
partijsecretaris Michail Gorbatsjov (sinds 1985) in volle gang was. Tijdens het
bezoek werden verdragen getekend inzake milieubescherming en de beveiliging van
kernreactoren. Ook kreeg de Sovjet-Unie Duitse leningen toegezegd ter waarde
van drie miljard D-mark.~~~ Voor de Nederlands-Duitse betrekkingen was de
uitslag van het Europees kampioenschap voetbal van grote betekenis. Sinds 1974
was voetbalminnend en nationalistisch Nederland getraumatiseerd door de
nederlaag van het Nederlands elftal tegen de Duitse
"Mannschaft" in de finale van het wereldkampioenschap in
München. In 1988 werd het Nederlands elftal op Duitse bodem Europees
kampioen voetbal. Daarmee was de pijn van 1974 uitgebannen. De weg was daarmee
ook vrijgemaakt voor een andere visie op Duitsland en de Duitsers.~~~ De
Nobelprijs voor Scheikunde werd toegekend aan drie Duitse geleerden, allen
werkzaam aan het Max-Planck-Instituut voor Biochemie bij München: Johann
Deisenhofer (*1943), Robert Huber (*1937) en Hartmut Michel (*1948). De jonge
tenisspeelster Steffi Graf (*1969), won als eerste Duitse het open Engelse
kampioenschap van Wimbledon. |
DDR Op 17
januari werden meer dan honderd personen gearresteerd en uit het land gezet.
Het betrof leden van verschillende vredes-, milieu- en mensenrechtengroepen die
tijdens een grote officiële plechtigheid (200.000 deelnemers) ter
herdenking van de moord op de communistische leiders Rosa Luxemburg (1870-1919)
en Karl Liebknecht (1871-1919), niet goedgekeurde leuzen hadden geroepen en
getoond op spandoeken. Op 13 februari werd door 100.000 mensen de vernietiging
van Dresden in 1945 officieel herdacht. 's Avonds demonstreerden 300 personen
voor het recht om naar het buitenland te reizen. Sommigen werden gearresteerd.
In maart werd de eerste gebedsdienst voor de vrede gehouden in de Nicolaikerk
in Leipzig. De DDR-kerken begonnen zich steeds nadrukkelijker uit te spreken
tegen de restrictieve politiek van de SED.~~~ Begin december verklaarde Erich
Honecker dat de DDR via een eigen weg, en zonder hervormingen, het socialisme
wilde opbouwen.~~~ Als eerste luchtvaartmaatschappij in het Oostblok bestelde
de Oost-Duitse luchtvaartmaatschappij Interflug in juni drie
Airbustoestellen.~~~ Op 15 augustus nam de DDR diplomatieke betrekkingen op met
de Europese Unie.~~~ Op de Olympische Zomerspelen in Seoel wonnen DDR-atleten
37 gouden medailles. Daarmee was de DDR na de Sovjet-Unie de tweede sportnatie
in de wereld, nog voor de VS.
|
|
1989
|
BRD In juni
besloot de regering de geplande fabriek voor de verrijking van uranium bij
Wackersdorf niet te bouwen. Dit was een belangrijk succes voor de sterke
milieubeweging, die steeds grote demonstraties had weten te organiseren tegen
de bouw van "Wackersdorf".~~~ In september werd de fusie bekend
gemaakt tussen Daimler-Benz en het lucht- en ruimtevaartconcern MBB. Daarmee
ontstond de grootste industriële onderneming van het land.~~~ Het
officiële bezoek van Michail Gorbatsjov, de partijsecretaris van de
Communistische Partij was een succes (12-15 juni). Gorbatsjov werd geestdriftig
onthaald door de bevolking omdat hij werd gezien als de man die de vrede en
ontspanning in Europa naderbij bracht en die bovendien democratische
hervormingen in zijn eigen land teweeg bracht.~~~ De val van de Berlijnse Muur
(9 november) veroorzaakte een dolle euforie. De DDR-burgers, die bij
honderdduizenden de grens over kwamen, kregen ieder 100 D-mark
"Begrüssungsgeld". Omdat zovelen van hun daarmee meteen
bananen kochten (een schaars artikel in de DDR) noemden cynici de
Bondsrepubliek toen "Bananenrepublik Deutschland",~~~ Eind
november nam Bondskanselier Kohl het initiatief voor een regeling van de nieuwe
Duits-Duitse betrekkingen. Hij zag in dat de DDR niet lang meer zou bestaan en
stelde een algehele hereniging voor, maar dan wel in Europees verband. Dat was
vooral om de angst bij de buren voor een nieuw, sterk Duitsland weg te
nemen.~~~ Wolfgang Paul (1913-1993) kreeg de Nobelprijs voor natuurkunde.
|
DDR
Tegemoetkomend aan de luider wordende eisen voor een ruimer reisbeleid kondigde
de SED-regering op 1 april een nieuwe politiek aan. DDR-burgers mochten
voortaan ook de niet-bloedverwante schoonfamilie in het Westen bezoeken.~~~ De
gemeenteraadsverkiezingen in mei werden ernstig bekritiseerd door de kerken en
de (illegale) oppositie. De oppositie beschuldigde de DDR-regering van
vervalsing van de uitslag. Het vervalsen van de uitslag was op zich niet nieuw.
Wél nieuw was het protest hiertegen, blijkbaar was de onvrede sterk
toegenomen. ~~~ In juli werden de ambassades van de Bondsrepubliek in
Oost-Berlijn, Boedapest, Praag en Warschau bezet door DDR-burgers die naar het
Westen wilden reizen. Ook kwam een massale vlucht op gang over de
Hongaars-Oostenrijkse grens van DDR-burgers die in Hongarije vakantie vierden.
De regering van de DDR werd ernstig in verlegenheid gebracht. Eigenlijk was de
regering verrast door de omvang van de nu plotseling aan de dag tredende
massale oppositie. In september werd het Neue Forum opgericht als
oppositiebeweging en binnen twee weken verboden.~~~ Op 5 oktober vierde de DDR
het 40-jarig bestaan maar twee dagen later brak het grootste protest uit sinds
1953. Op 18 oktober werd Honecker door de SED-leiding tot aftreden gedwongen.
Hij werd als Algemeen Secretaris opgevolgd door Egon Krenz (*1937). Temidden
van een steeds luidere roep om meer veranderingen trad op 7 november de
regering Stoph af, evenals het politbureau van de SED.~~~ Op 9 november werden
de grenzen met de Bondsrepubliek opengesteld. Op 13 november werd Hans Modrow
(*1928) benoemd tot minister president. Een maand later was de partijleiding
weer veranderd. De SED heette nu SED-PDS (Partei des Demokratischen
Sozialismus) en de jonge advocaat Gregor Gysi (*1948) werd voorzitter van
de partij.
|
